Nhóm sáng lập Tuần Lễ Lịch Sử Phụ Nữ đầu tiên, về sau vận động Quốc hội Hoa Kỳ công nhận tháng Ba là Tháng Lịch Sử Phụ Nữ. Từ phải sang trái: Molly Murphy MacGregor, Paula Hammett, Mary Ruthsdotter, Maria Cuevas và Bette Morgan. Ảnh: National Women’s History Alliance.
Tháng Lịch Sử Phụ Nữ tại Hoa Kỳ phát sinh từ phong trào đòi phục hồi vai trò phụ nữ trong lịch sử quốc gia, hình thành vào thập niên 1970 dưới ảnh hưởng của làn sóng phản kháng xã hội. Trong nhiều thế kỷ, phụ nữ hiện diện trong mọi sinh hoạt của cộng đồng, nhưng lại vắng bóng trong các bộ sử chính thống; những tập sử đầu tiên chỉ ghi chép tên tuổi vài nữ hoàng hoặc phụ nữ quyền quý, còn đại đa số bị loại khỏi dòng niên biểu của quốc gia.
Quan niệm lịch sử do nam giới biên soạn thường dựa trên học thuyết “vĩ nhân”, cho rằng lịch sử nhân loại do các anh hùng nam giới tạo dựng, những cuộc chiến tranh và các nhân vật cầm quyền làm nên. Từ đầu thế kỷ XX, quan điểm ấy dần bị giới khảo cứu chất vấn, mở đường cho sự ra đời của ngành “lịch sử phụ nữ” như một lĩnh vực nghiên cứu độc lập. Tại Hoa Kỳ, nỗ lực ấy kết tinh thành Tháng Lịch Sử Phụ Nữ Toàn Quốc – một sinh hoạt hằng năm nhằm khẳng định giá trị và cống hiến của phái nữ trong tiến trình lịch sử dân tộc; từ thập niên 1980, mỗi tháng Ba được ấn định là thời gian cử hành sự kiện này.
Giữa thế kỷ XX, cùng với phong trào đòi bình đẳng giới, giới học giả bắt đầu bác bỏ quan điểm chỉ nhìn lịch sử qua lăng kính nam giới. Các nhà nghiên cứu như Mary Beard và Eleanor Flexner mở lối cho việc khảo cứu công trình, thư từ, nhật ký của phụ nữ Mỹ trong các thời kỳ; tác phẩm Century of Struggle (1959) của Flexner trở thành một trong những công trình nền tảng về phong trào phụ nữ đòi quyền bầu cử. Một nhân vật tiêu biểu trong trào lưu ấy là sử gia Gerda Lerner (Sarah Lawrence College, New York); từ cuối thập niên 1960, bà khởi giảng các khóa chuyên về lịch sử phụ nữ, lập nên chương trình cao học đầu tiên đào tạo chuyên ngành này tại Hoa Kỳ.
Các nghiên cứu do Lerner và đồng nghiệp khai triển không chỉ tập trung vào những nhân vật nữ nổi tiếng, mà còn chú trọng đến phụ nữ trong đời sống thường nhật, xem xét tương quan giữa giới tính, chủng tộc và cơ cấu xã hội gia trưởng. Những công trình ấy, được thúc đẩy bởi phong trào giải phóng phụ nữ đương thời, đã mở rộng phạm vi nghiên cứu lịch sử ra ngoài khuôn khổ truyền thống. Trong bối cảnh ấy, tại California, bà Molly Murphy MacGregor – tốt nghiệp chương trình nghiên cứu phụ nữ tại Đại học Sonoma State – khởi xướng một hoạt động nhằm phổ biến lịch sử phụ nữ trong học đường.
Trước đó, do thiếu tài liệu, một lớp học sáu tuần về lịch sử phụ nữ ở trung học từng bị hủy bỏ; các sách giáo khoa đương thời hầu như chỉ ghi nhận rằng phụ nữ được trao quyền bầu cử năm 1920, mà không nói đến quá trình tranh đấu kéo dài hàng thập niên. Từ cuối thập niên 1970, bà MacGregor tổ chức nhiều buổi trình chiếu về phụ nữ trong chính trị, môi sinh và phong trào bãi nô, gây hứng khởi mạnh mẽ trong giới học sinh. Nhận thấy tư liệu về lịch sử phụ nữ tại các thư viện học đường còn bị lãng quên, bà tham gia Ủy ban về Địa Vị Phụ Nữ Quận Sonoma (thành lập năm 1975), một cơ quan chủ trương thực thi các quy định của đạo luật Title IX (1972), cấm phân biệt giới tính trong giáo dục.
Theo quan điểm của MacGregor và các đồng sự, việc phụ nữ bị loại khỏi sách sử cũng là một hình thức bất bình đẳng. Từ đó, ý tưởng về Tuần Lễ Lịch Sử Phụ Nữ được đề xuất và tổ chức trùng với Ngày Quốc Tế Phụ Nữ (8 tháng 3). Chuỗi hoạt động gồm diễn hành, thuyết trình và phát hành tài liệu giảng dạy cho trường học địa phương; ban đầu sự kiện gặp nhiều hoài nghi, nhưng dư luận thuận lợi lan rộng nhanh chóng. Từ một sinh hoạt địa phương, phong trào biến thành chiến dịch toàn quốc, dẫn đến sự thành lập của National Women’s History Project, về sau đổi tên thành National Women’s History Alliance.
Tổ chức này không những biên soạn và phổ biến tài liệu học tập, mà còn vận động chính phủ liên bang công nhận “tuần lễ lịch sử phụ nữ” trên toàn quốc. Năm 1980, Tổng thống Jimmy Carter ban tuyên cáo lấy tuần lễ đầu tháng Ba làm National Women’s History Week, nêu rõ tầm quan trọng của việc hiểu đúng lịch sử đất nước để thực hiện bình đẳng pháp lý cho mọi công dân. Năm 1981, dân biểu Barbara Mikulski (Maryland) cùng thượng nghị sĩ Orrin Hatch (Utah) bảo trợ nghị quyết của Quốc hội về tuần lễ này, đánh dấu sự ủng hộ lưỡng đảng đối với việc tôn vinh lịch sử phụ nữ.
Đến năm 1987, Quốc hội Hoa Kỳ thông qua nghị quyết mở rộng phạm vi, tuyên bố toàn bộ tháng Ba là National Women’s History Month, sau đó được các tổng thống kế tiếp ấn định hằng năm bằng tuyên cáo. Trước đó, đã có một số tiểu bang tự mình chọn tháng Ba làm Tháng Lịch Sử Phụ Nữ, tạo cơ sở để vận động Quốc hội công nhận trên toàn quốc. Kể từ đó, tháng Ba hằng năm trở thành dịp để trường học, viện bảo tàng, thư viện và các tổ chức xã hội tổ chức những sinh hoạt nhằm giới thiệu lịch sử phụ nữ, khai triển các đề tài từ quyền bầu cử, lao động, khoa học, đến nghệ thuật và hoạt động xã hội.
Trong chiều hướng ấy, phong trào nghiên cứu và phổ biến lịch sử phụ nữ tiếp tục phát triển. Nhiều ủy ban và cơ quan liên bang được thành lập để khuyến nghị các viện bảo tàng và văn khố truy tìm, trưng bày và bổ sung vào giáo trình những nhân vật phụ nữ từng bị lãng quên – không chỉ giới hạn ở phụ nữ da trắng. Tuy vậy, một số khảo sát giáo dục nhiều năm sau vẫn cho thấy trong nhiều chương trình giảng dạy, vai trò phụ nữ còn thường được mô tả giới hạn trong phạm vi nội trợ, chưa phản ánh đầy đủ chiều sâu lịch sử của họ.
Sự ra đời của Tháng Lịch Sử Phụ Nữ tại Hoa Kỳ cho thấy lịch sử không tự mở rộng để bao dung mọi đối tượng. Sự hiện diện của phụ nữ trong sử học là kết quả của công trình vận động và ý chí kiên trì từ nhiều thế hệ. Câu chuyện ấy, xét về mặt xã hội, phản ánh nhu cầu tái lập cân bằng trong ký ức tập thể – nơi phụ nữ không còn là bóng dáng mờ nhạt của quá khứ, mà là chủ thể đồng hành trong diễn tiến của lịch sử Mỹ, và tháng Ba trở thành biểu tượng thời gian cho nỗ lực ấy.
Nguyên Hòa biên dịch
Nguồn: bài viết sử dụng, tham chiếu và tóm lược tư liệu của một số nguồn như National Women’s History Alliance, National Women’s History Museum, các văn bản kỷ niệm Tháng Lịch Sử Phụ Nữ của chính phủ Hoa Kỳ và một số bài khảo cứu phổ biến trên các tạp chí và cơ quan truyền thông quốc tế.