I. Đoàn Phú Tứ, Nhà Thơ, Nhà Biên Kịch, Dịch giả
Đoàn Phú Tứ sinh năm 1910 và mất năm 1989. Sinh và mất của ông, nằm gọn trong thế kỷ XX.
Hai mươi hai tuổi, ông hoàn tất Tú Tài ban Triết. Đến năm thứ hai của đại học, thì ông bỏ đi làm báo, viết kịch, làm đạo diễn và diễn viên.
Cùng với nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh, họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung, nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát… , ông thành lập nhóm Xuân Thu Nhã Tập.
Năm 1941, bài thơ Màu Thời Gian của ông, được Hoài Thanh-Hoài Chân giới thiệu trong Thi Nhân Việt Nam, và được hai nhạc sĩ lừng danh thời bấy giờ, cũng như cả mai sau, là Nguyễn Xuân Khoát - người anh cả, cánh chim đầu đàn của nền tân nhạc Việt Nam, và Phạm Duy, phổ nhạc.
******
II. Bài Thơ Màu Thời Gian
Sớm nay tiếng chim thanh
Trong gió xanh
Dìu vương hương ấm thoảng xuân tình
Ngàn xưa không lạnh nữa, Tần phi
Ta lặng dâng nàng
Trời mây phảng phất nhuốm thời gian
Màu thời gian không xanh
Màu thời gian tím ngát
Hương thời gian không nồng
Hương thời gian thanh thanh
Tóc mây một món chiếc dao vàng
Nghìn trùng e lệ phụng quân vương
Trăm năm tình cũ lìa không hận
Thà nép mày hoa, thiếp phụ chàng
Duyên trăm năm đứt đoạn
Tình một thuở còn hương
Hương thời gian thanh thanh
Màu thời gian tím ngát.
******
II.1. Dị Bản Và Thể Loại Của Màu Thời Gian
Bản mà tôi chép ra ở trên, là từ Thi Viện. Nhưng một bạn đọc lớn tuổi trên mạng, ông Phạm Xuân Đại, theo trí nhớ của ông, thì bị khác nhiều chỗ. Ông đã vào thư viện, để lục lại báo Ngày Nay, và tìm được báo Ngày Nay Số Tết 1940, thấy ghi như sau: Duyên trăm năm đứt đoạn (không phải dứt đoạn); và: Tình một thủa còn vương (không phải hương).
Phạm Xuân Đại kể thêm, các bạn ông, Ngự Thuyết, Trúc Chi, Trần Mộng Tú, đều cho rằng, việc xuất hiện các dị bản quanh chính bản, là chuyện bình thường, và xét cho cùng, cả văn học sách báo và văn học truyền khẩu, đều hay, cũng như, đều mang tính thuyết phục.
Nhưng rồi trong một lang thang khác, tôi lại tìm ra trang Xứ Nẫu, và ở nơi đây, có chụp lại bản viết tay của chính tác giả Đoàn Phú Tứ (1939-40), thì thấy ghi:
Duyên trăm năm đứt đoạn
Tình một thuở còn hương
Nghĩa là “hương”, chớ không phải “thương” như ông Đại, đã tìm thấy trong báo Ngày Nay Số Tết 1940.
Thật là điên đầu, phải không các bạn. Nhưng vui mà. Thơ đã đến với độc giả, nghĩa là bài thơ đó không còn riêng của tác giả nữa rồi. Phải tam sao thất bản, mới đúng là chuyện của thơ ca, của văn chương chớ.
Bài thơ được làm bằng cả hai thể loại, mới và cũ. Khổ một và hai là thơ tự do. Khổ ba là thơ năm chữ. Khổ bốn là thơ bảy chữ. Và khổ cuối cùng, trở về thơ ngũ ngôn.
Cũ và mới đan xen. Xưa và nay, hòa hòa quyện quyện. Những kín đáo và e ấp được thổ lộ trọn vẹn.
Mà vẫn tinh tế, thanh thoát, nhẹ nhàng, đầy chất thơ!
******
II.2. Dìu Vương Hương Ấm Thoảng Xuân Tình
Sớm nay tiếng chim thanh
Trong gió xanh
Dìu vương hương ấm thoảng xuân tình
Buổi sớm nay, ngủ dậy, nghe trong vườn, có tiếng chim thanh. Và trong cơn gió xanh, dường như dìu, dường như vương, dìu và vương hương ấm, hương ấm của xuân tình.
Xuân tình, mùa xuân, mùa tình.
Chữ trong thơ như dắt díu nhau, vướng víu nhau, quấn quýt nhau, líu ríu cùng nhau: chim thanh, gió xanh; vương, hương.
Chữ thơ như tâm trạng người thơ, không thể nào không nhớ, không thể nào nguôi quên!
******
II.3. Trời Mây Phảng Phất Nhuốm Thời Gian
Ngàn xưa không lạnh nữa, Tần phi
Ta lặng dâng nàng
Trời mây phảng phất nhuốm thời gian
Tần phi mà Đoàn Phú Tứ nhắc đến trong thơ, là Lý phu nhơn, một trong các bà phi, vợ của vua Hán Võ Đế. Lúc gần mất, bà vẫn nhứt định không cho vua xem mặt, vì sợ ông trông thấy nét mặt tiều tụy của mình, mà hết còn yêu mình như ngày đầu và cho đến nay, từng đã.
Là Đoàn Phú Tứ muốn mượn chuyện xưa mà thổ lộ với người thương rằng, chuyện ngàn xưa buồn đến thế, nhưng bây giờ, khi nhắc lại, thì không còn lạnh nữa đâu em. Bởi có anh đây, có anh đang dâng em, dâng em cả hồn yêu, như cả trời mây đang phảng phất màu xưa nay, màu yêu người.
Vẹn màu yêu người, dẫu có phải qua bao thăng trầm, biến thiên, thay đổi!
******
II.4. Màu Thời Gian Tím Ngát, Hương Thời Gian Thanh Thanh
Màu thời gian không xanh
Màu thời gian tím ngát
Hương thời gian không nồng
Hương thời gian thanh thanh
Mỗi người có một cách định nghĩa khác nhau về các vấn đề mà họ quan tâm, như tình yêu, như lẽ sống, như thời gian, như màu thời gian là màu gì, như hương thời gian là hương gì, chẳng hạn.
Đoàn Phú Tứ cũng thế. Với ông, màu thời gian không mang màu xanh, màu của hy vọng, mà màu thời gian, với ông, là màu tím ngát. Tím ngát, chớ cũng không phải tím ngắt, hay tím đậm, tím lợt, tím nhẹ, tím hoa cà hay tím huế. Tím ngát, nghĩa là tím rất đều màu, rất thắm, nghiêng về sắc tươi, mát mắt, dìu dịu, trải khắp khắp, về phía tận cuối chân trời.
Tại sao lại là màu tím ư? Thì có thể, bởi vì người ông thương, cô ấy yêu màu tím chăng?
Và, tiếp tục, cũng như thế, sau một phủ định là một khẳng định, hương thời gian với ông không nồng, không nồng nàn, không đậm đà quá mức để gây thành ngột ngạt, khó chịu, mà hương thời gian, với ông, chỉ thanh thanh thôi, nghĩa là, chỉ nhẹ nhàng, thành thử, dễ chịu lắm.
Là ông đang nói về, mô tả về màu thời gian, hương thời gian, hay ông đang nói về, mô tả về người thương của ông: tím ngát, thanh thanh?
Điều đó, tùy vào bạn nghĩ. Và bạn nghĩ như thế nào, cũng đều đúng cả!
******
II.5. Trăm Năm Tình Cũ Lìa Không Hận
Tóc mây một món chiếc dao vàng
Nghìn trùng e lệ phụng quân vương
Trăm năm tình cũ lìa không hận
Thà nép mày hoa, thiếp phụ chàng
“Tóc mây một món chiếc dao vàng” là mượn từ tích Dương Quý Phi.
Dương Quý Phi đẹp sắc nước hương trời, hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh, vậy mà, bà vẫn cứ ghen.
Bà làm Đường Minh Hoàng giận, giam vào biệt cung. Vài giờ sau, vua Đường nhớ bà quá, bèn sai Cao Lực Sĩ thăm dò xem thế nào. Dương Quý Phi khóc nghẹn, cắt phăng lọn tóc, kêu, đưa cho chàng ấy đi. Đường Minh Hoàng vừa thấy lọn tóc, quặn đau cả ruột, bèn hạ lệnh rước bà ra.
Mượn chuyện xưa, để nói chuyện nay, nếu ta có phải lìa nhau, thì cũng là lìa nhau trong thương nhớ, trong tiếc nhớ, chớ nhứt định là không hận nhau, dẫu có vì lẽ gì: Trăm năm tình cũ lìa không hận.
Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du cũng có nhắc đến điển tích này:
Tiên thề cùng thảo một trương
Tóc mây một món, dao vàng chia đôi.
(Tiên thề: giấy ghi lời thề nguyền)
Còn “Thà nép mày hoa, thiếp phụ chàng” là đang nhắc trở lại chuyện bà Lý phu nhơn, phi tần của vua Hán Vũ Đế ở khổ thơ thứ hai. “Phụ” này, không phải là phụ rẫy, phụ phàng, mà “phụ” này mang nghĩa, đành để chàng buồn thôi, chớ nhất quyết, thiếp không để cho chàng thấy dung nhan sầu thảm, héo úa của thiếp đâu.
Người xưa họ yêu nhau mà họ trọng nhau lắm. Không có như ngày nay, vui thì anh em, bực lên là tao mày, rồi mắt môi, rồi tay chưn, văng ra không biết bao nhiêu là từ mô tả các bộ phận của cơ thể. Thấy mà bắt rầu. Nên, đọc văn xưa, đọc thơ xưa, nghe nhạc xưa, xem phim xưa, là biểu hiện của “hoài cổ”.
Hoài cổ là gì? Hoài cổ là luyến tiếc, tưởng nhớ những điều thuộc về quá khứ.
Những điều mà bây giờ, mất dạng, biệt tăm, không thể tìm thấy đâu được nữa rồi!
******
II.6. Duyên Trăm Năm Đứt Đoạn, Tình Một Thuở Còn Hương
Duyên trăm năm đứt đoạn
Tình một thuở còn hương
Hương thời gian thanh thanh
Màu thời gian tím ngát.
Thơ xưa hay thật, các bạn nhỉ.
Chữ thơ viết ra không cần nhiều, mà lại trĩu biết bao điều, mang theo sau biết bao điều của đôi lứa.
Đôi lứa yêu nhau.
Duyên trăm năm dù không trọn, thì tình mình, dẫu chỉ một thuở, cũng vẫn còn hương.
Không cần phải giấu mặt như Lý phu nhơn của Hán Vũ Đế thuở xưa mà chi, bởi vì từ ngày yêu em, hình ảnh em, vóc dáng em, anh đã khắc vào tim tự lúc nào rồi. Khuôn mặt em có màu của thời gian: màu thời gian tím ngát.
Và em cũng không cần phải cắt lìa lọn tóc như nàng Dương Quý Phi của Đường Minh Hoàng, bởi vì từ ngày yêu em, anh đã ghi nhớ mùi hương của suối mây em rồi. Suối mây em có mùi hương của thời gian: hương thời gian thanh thanh.
******
III. Màu Thời Gian, Màu Không Phai Phôi
Cũng như Thâm Tâm với Tống Biệt Hành, như Hữu Loan với Màu Tím Hoa Sim, và người đời sau, như Nguyễn Văn Bình với Chuyện Tình Buồn, Vũ Hữu Định với Còn Một Chút Gì Để Nhớ, Phạm Văn Quang với Giang Hồ… , thì Đoàn Phú Tứ, cũng thế, chỉ với một bài thơ Màu Thời Gian thôi, cũng đủ cho tên tuổi ông, lưu lại mãi trăm năm sau.
Màu thời gian là màu gì, theo bạn?
Xanh ư? Tím ngát ư? Hay vàng hoe? Hay chàm, hay lam, hay lục?
Riêng tôi, màu thời gian là màu của người tôi thương. Nói cho dễ hiểu hơn, màu thời gian, với tôi, như người tôi thương, là màu mãi mãi, là tình mãi mãi.
Màu thời gian, là màu không bao giờ phai phôi!
Sài Gòn 10.06.2025
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây