I. Nhà Thơ Trần Dạ Từ
Nhà thơ Trần Dạ Từ sinh năm 1940 tại Hải Dương. Ông là phu quân của nhà thơ, nhà văn nữ nổi tiếng, Nhã Ca.
Tập thơ đầu tay của ông, xuất bản tại Sài Gòn năm 1960, khi ông vừa hai mươi tuổi, có nhan đề Thuở Làm Thơ Yêu Em.
Du Tử Lê từng kể lại, cũng vào năm 1960 này, nhà thơ Trần Dạ Từ cùng với một số bằng hữu của ông như Thanh Thoại, Lê Đình Điểu, Đỗ Quý Toàn, Trần Đại Lộc, Đỗ Kim Ninh, đã khởi xướng phong trào đọc thơ (chỉ đọc chớ không ngâm) tại sân trường đại học Văn Khoa Sài Gòn.
Và phong trào này, đã lan nhanh sang các trường đại học khác, làm sinh hoạt văn chương trở nên sôi nổi một thời.
Ngoài làm thơ, Trần Dạ Từ còn là một ký giả. Nhờ xuất sắc, nổi trội nhiều mặt, ông nhanh chóng có tên tuổi trong giới làm văn nghệ.
Thơ ông, trước hết là thơ tình, một cuộc tình trải dài suốt cả cuộc đời ông, từ thơ dại đến về chiều. Thơ ông còn là thơ của hoạn nạn, tù đày cùng với những nỗi muộn phiền, buồn rầu, bất ưng ý khi thế cuộc đổi thay, dâu biển.
Ông có nhiều bài thơ để đời như: Thuở Làm Thơ Yêu Em, Nụ Hôn Đầu, Mộng Đời, nhưng với tôi, thì tôi lại thích nhứt bài Thơ Cũ Của Nàng (Và Tên Một Người Riêng), được Phạm Đình Chương phổ thành ca khúc Người Đi Qua Đời Tôi
******
II. Bài Thơ “Thơ Cũ Của Nàng”
Thơ Cũ Của Nàng được Trần Dạ Từ viết vào năm 1958, khi ông chỉ mới vừa mười tám tuổi. Mười tám tuổi mà đã yêu đến thế. Mười tám tuổi mà đã thất tình đến thế.
Bạn tin không?
Riêng tôi, tôi tin. Ngay đến thế hệ sau này của chúng tôi, tôi cũng đã thực mục sở thị những mối tình mười bảy, mười tám tuổi, từng hạnh phúc và từng khổ đau như thế.
Từng tuyệt vọng như thế.
Nên thơ Trần Dạ Từ mới lập tức nổi tiếng, mới nhận được rất nhiều các giải thưởng khác nhau dành cho thơ, mới lừng danh một tài thơ, chỉ vừa mới hết tuổi thiếu niên, vào thập niên 60 của thế kỷ XX.
Thơ Cũ Của Nàng
Người đi qua đời tôi
Trong những chiều đông sầu
Mưa mù lên mấy vai
Gió mù lên mấy trời
Mây mù lên mấy biển
Người đi qua đời tôi
Hồn lưng mùa rét mướt
Đường bay đầy lá mùa
Vàng xưa đầy dấu chân
Lòng vắng như ngày tháng
Đen tối vùng lãng quên
Người đi qua đời tôi
Chiều ầm vang tiếng sóng
Bàn tay mềm khói sương
Tiếng hát nào hơ nóng
Người đi qua đời tôi
Nghe những lời linh hồn
Phi lao dài tiếng ru
Êm ái lòng hối tiếc
Trên lối về nghĩa trang
Trong mộ phần tối đen
Người đi qua đời tôi
Không nhớ gì sao người
Em đi qua đời anh
Không nhớ gì sao em.
******
II.1. Người Đi Qua Đời Tôi, Trong Những Chiều Đông Sầu
Người đi qua đời tôi
Trong những chiều đông sầu
Mưa mù lên mấy vai
Gió mù lên mấy trời
Mây mù lên mấy biển
Ngay từ khổ thơ đầu, người đọc đã dễ dàng nhận ra khả năng dụng chữ của Trần Dạ Từ, khoáng đạt, phóng túng, không chịu gò bó trong khuôn phép, nhưng những chữ ấy lại được chọn lọc một cách hết sức kỹ càng, chỉn chu, trau chuốt.
Người đi qua đời tôi, đúng vào lúc trời đang lập đông, thành thử, những ngày đông buốt giá ấy, bỗng trở thành những ngày của sầu, của nỗi sầu, rất đỗi.
Những chiều đông, mưa mù chụp lên vai, gió mù khuấy khắp trời, mây mù vần vũ biển khơi.
Người đi qua. Đi qua đời tôi. Không dừng lại. Đi luôn. Không quay lại. Không bao giờ quay trở lại nữa.
Người đi qua, mang theo những ngày dấu ái, những ngày của hạnh phúc êm đềm, những ngày ngọt mật của mùa yêu!
******
II.2. Người Đi Qua Đời Tôi, Hồn Lưng Mùa Rét Mướt
Người đi qua đời tôi
Hồn lưng mùa rét mướt
Đường bay đầy lá mùa
Vàng xưa đầy dấu chân
Lòng vắng như ngày tháng
Đen tối vùng lãng quên
Không dừng lại ở đó, Trần Dạ Từ lại tiếp tục đẩy sự chịu đựng có giới hạn của kẻ thất tình vào đường cùng, hẻm cụt.
Khi người đi qua đời tôi, linh hồn tôi dường đã hơn nửa đời ngập trong rét mướt, ngập trong lá mùa rơi, ngập trong úa vàng những dấu chân. Và lòng tôi, lòng tôi hoang vắng, không biết đã bao ngày tháng trôi qua, chỉ biết, bây giờ, chung quanh, vùng đen tối.
Vùng đen tối cùng sự lãng quên của em!
******
II.3. Người Đi Qua Đời Tôi, Chiều Ầm Vang Tiếng Sóng
Người đi qua đời tôi
Chiều ầm vang tiếng sóng
Bàn tay mềm khói sương
Tiếng hát nào hơ nóng
Khi người đi qua đời tôi, buổi hoàng hôn bỗng hóa thành biển lớn, và chỉ còn ầm vang tiếng sóng vây quanh.
Nhưng giữa mịt mùng của muôn trùng sương khói ấy, tôi nhận ra bàn tay em, nhỏ nhắn, mềm mại, và tiếng hát phiêu bồng của em nữa, quay trở về, hơ nóng lại đời tôi.
Là tôi đang mơ chăng?
******
II.4. Người Đi Qua Đời Tôi, Nghe Những Lời Linh Hồn
Người đi qua đời tôi
Nghe những lời linh hồn
Phi lao dài tiếng ru
Êm ái lòng hối tiếc
Trên lối về nghĩa trang
Trong mộ phần tối đen
Là tôi đang mơ thật rồi. Bàn tay em, tiếng hát em, đã thuộc về ngày hôm qua. Hết thảy, giờ đây, đã thành cơn mộng ảo.
Khi người đi qua đời tôi, chung quanh tôi vẫn ồn ào tiếng nói, nhưng đó là tiếng nói của những linh hồn, những linh hồn oan khuất, những linh hồn không may, những linh hồn tử nạn vì tình.
Những linh hồn bị người yêu phụ rẫy.
Hàng phi lao, xô vào nhau, xào xạc, tưởng như giọng ai đang hát ru. Ru rằng, hối tiếc mà làm chi, hối tiếc mà làm gì, trên lối về nghĩa trang, chỉ mộ phần tối đen đang chờ sẵn!
******
II.5. Người Đi Qua Đời Tôi, Không Nhớ Gì Sao Người
Người đi qua đời tôi
Không nhớ gì sao người
Em đi qua đời anh
Không nhớ gì sao em.
Khi tôi gõ hai câu cuối cùng của bài thơ: em đi qua đời anh / không nhớ gì sao em, tim tôi, dường như ai đang bóp nghẹt.
Không làm sao thở nổi.
Với cuộc tình vỡ tan, với người tình bỏ đi, Trần Dạ Từ không một lời trách móc. Ông chỉ đớn đau, và hỏi thôi. Từ đầu đến cuối bài thơ, ông chỉ hỏi, một câu duy nhứt: Em đi qua đời anh / Không nhớ gì sao em?
Và, bài thơ chấm dứt!
******
III. Ca Khúc Người Đi Qua Đời Tôi Của Phạm Đình Chương
Mười một năm, sau khi Thơ Cũ Của Nàng ra đời, đến tháng 06.1969, Phạm Đình Chương mới phổ bài thơ này thành ca khúc Người Đi Qua Đời Tôi.
Đem so với bài Thơ Cũ Của Nàng của Trần Dạ Từ, thì nhạc sĩ Phạm Đình Chương, trong ca khúc Người Đi Qua Đời Tôi, ông đã không sử dụng câu thơ: mây mù lên mấy biển; cũng như thêm vào các câu hoàn toàn mới, như: bàn tay mềm khói sương / tiếng hát nào hơ nóng / mưa nào lên mấy vai / gió nào lên mấy trời; và thay đổi một vài từ.
Sự thay đổi này, không là quá nhiều, so với bài thơ gốc.
Người Đi Qua Đời Tôi
Người đi qua đời tôi
Trong những chiều đông sầu
Mưa mù lên mấy vai
Gió mù lên mấy trời
Người đi qua đời tôi
Hồn lưng miền rét mướt
Vàng xưa đầy dấu chân
Đen tối vùng lãng quên
Bàn tay mềm khói sương
Tiếng hát nào hơ nóng
Và ai qua đời tôi
Chiều âm vang ngàn sóng
Trên lối về nghĩa trang
Nghe những lời linh hồn
Nghe những lời linh hồn
Trong mộ phần đen tối đen
Người đi qua đời tôi
Không nhớ gì sao người
Mưa nào lên mấy vai
Gió nào lên mấy trời
Người đi qua đời tôi
Đường xưa đầy lá úa
Vàng xưa đầy dấu chân
Đen tối vùng lãng quên
Em đi qua đời anh
Không nhớ gì sao em.
******
IV. Trần Dạ Từ Đứng Ở Điểm Giữa Của Một Trục Quay Có Lực Hướng Tâm
Trên Tạp Chí Văn số 82, tháng 04.1989, nhà thơ Nguyên Sa có viết bài Hãy Tưởng Tượng:
Hai mươi năm của mười lăm năm trước, chúng tôi sống với nhau hơn là hai anh em ruột, hơn là hai người bạn thân.
Từ ở tạp chí Hiện Đại của những ngày khởi đầu, với tuổi trẻ cần thiết cho tờ báo, với thơ Từ, thơ Nhã. Từ và tôi đồng chủ nhiệm tờ báo văn nghệ cuối cùng, tờ Nhà Văn, ra được ba số thì mất nước.
Từ, với tôi, không phải là một người em vì tri kỷ, hơn một người bạn vì sớm tối gần suốt cuộc đời. Từ của tôi là tấm gương, tấm gương đó soi chiếu cho tôi thấy báo chí, thấy văn nghệ, thấy văn bút, thấy nhạc, thấy thơ, thấy đủ thứ cuộc đời mà tôi vắng thiếu.
Tôi tự ý chọn nếp sống cô độc, không tiếp xúc, tôi không muốn đối đầu, tôi không đủ thì giờ. Sự xô đẩy của tình cờ, sự quyết định của thời thế, vì sao, tôi không biết, nhưng sự kiện là tôi khô héo trong cô lập. Tôi đã chết lâu rồi nếu không có chất nước mầu nhiệm đó, tôi đã mù lòa nếu không có tấm gương đó.
[...]
Từ có một khả năng tiếp nhận và dung nạp hết sức lớn lao. Học ở đời sống, học trong nghề nghiệp, học ở bằng hữu, học trong sách vở đã mang lại cho Từ một óc phân tích rất “cạc tê diêng”.
Thơ bắt nguồn từ sâu thẳm Việt Nam, mang lại cho bạn tôi tình tự mênh mông. Trí có tình làm tươi mát, tình có trí làm ranh giới, cho nên bằng hữu của Từ, đông đảo hơn bất cứ nhà văn nào.
Vũ Hoàng Chương, Thanh Lãng gần gũi Trần Dạ Từ. Mai Thảo, Nguyên Sa vừa yêu vừa trọng người bạn, người bạn đứng ở trước mặt hay xa bao nhiêu cũng không dám sàm sỡ.
Và, với những người bạn cùng tuổi, Trần Dạ Từ đứng ở điểm giữa của một trục quay có lực hướng tâm!
******
V. Phạm Đình Chương, Những Chặng Đường Âm Nhạc
Trong bài viết có nhan đề Phạm Đình Chương, Những Chặng Đường Âm Nhạc, nhà văn Mai Thảo đã có những lời như sau:
Trên một tầm cao hơn, thuần túy nhạc lý và nhạc tính hơn, những điểm xuất sắc của cõi nhạc, nét nhạc Phạm Đình Chương cũng được những kiến thức có thẩm quyền hết lời khen ngợi.
Như một nhận xét tổng quát của nhạc sĩ Nghiêm Phú Phi, đường nét của âm điệu (ligne melodique), cách hòa âm, tiết điệu và bố cục từ khúc, mặt nào ở Phạm Đình Chương cũng cao sang, điêu luyện và thuần thục.
Cao và sang nhưng không khó, không xa, rất hợp, rất gần với tâm hồn đại chúng. Như một phân tích của nhạc sĩ Lê Trọng Nguyễn, là Phạm Đình Chương sử dụng ngũ cung tài giỏi, cấu trúc và kỹ thuật nhạc hiện đại, tiên tiến, nhưng vẫn giữ được âm điệu, yếu tính (essence) và tâm hồn Việt Nam.
Riêng tôi, qua hơn sáu chục ca khúc cho một khoảng hơn bốn mươi lăm năm sáng tác, tôi đã nhìn thấy rõ một vóc dáng nhạc sĩ lớn. Là người ngợi ca tình yêu với những ca khúc để đời: Mộng Dưới Hoa, Ngợi Ca Tình Yêu, Người Đi Qua Đời Tôi, Màu Kỷ Niệm. Là người yêu quê hương, tin tưởng vào tương lai dân tộc, với Tiếng Dân Chài, Được Mùa, Hội Trùng Dương. Là người lưu lạc, tha hương, nhớ về chốn cũ nhà xưa, với Mưa Sài Gòn Mưa Hà Nội, Đêm Nhớ Trăng Sài Gòn, Khi Tôi Chết Hãy Mang Tôi Ra Biển. Là người nhạc sĩ yêu đời, mang những bài ca tươi thắm với Sáng Rừng, Trăng Rừng, Ra Đi Khi Trời Vừa Sáng. Tất cả, thành một vóc dáng âm nhạc đa diện.
Ở mặt nào, cũng đặc sắc. Ở cõi nào, cũng khai phá bước chân. Mỗi mỗi, là những hiển lộng nghệ thuật, những dụng công tinh vi. Âm nhạc và đời sống có những bổ túc để thành một nhất quán cho sáng tác.
Dù nhạc sĩ đã qua đời vào năm 1991, nhưng tuổi thọ của những ca khúc hầu như bất tử, sẽ còn dài hơn rất nhiều sáu mươi hai tuổi hưởng thọ. Đã có những chương trình tưởng niệm cố nhạc sĩ. Đã có những ca khúc được trình bày như một cách thế cảm tạ những công trình mà có người gọi là những bông hoa tô điểm cho đời.
Ngày trước, cụ Tiên Điền Nguyễn Du đã than thở rằng: Bất tri tam bách dư niên hậu / Thiên hạ thùy nhân khấp Tố Như. Bây giờ, với những cõi nhạc như Phạm Đình Chương, có lẽ đến vài thế kỷ sau, vẫn còn đồng vọng những ca khúc như Hội Trùng Dương hay Mộng Dưới Hoa chăng?
Có thể lắm chứ, sao không? Đã gần nửa thế kỷ rồi, mà lời nhạc vẫn xanh và bóng mát vẫn tỏa cùng trên quê hương, mà âm điệu còn vang xa, tới con dân Việt Nam, đang sinh sống trên toàn thế giới!
******
VI. Em Đi Qua Đời Anh Không Nhớ Gì Sao Em?
Khi tôi gõ những dòng cuối cùng này, đồng hồ chỉ đúng mười giờ đêm.
Mười giờ đêm, Sài Gòn vẫn mưa tầm tã.
Trời Sài Gòn, âm u đã mấy ngày nay, kể từ vụ tai nạn thương tâm ở Vịnh Hạ Long. Không nói ra, nhưng ai cũng trầm lặng hẳn, tôi cảm thấy thế, khi đến sở làm, đi chợ hay ra phố, thấy nét mặt đồng nghiệp tôi, bạn bè tôi, và cả những người dân Sài Gòn của chúng tôi, đều buồn rười rượi.
Người chung một nước phải thương nhau cùng.
Bỏ qua những bất đồng về chính kiến, về vùng miền, vốn thâm căn cố đế... , thì tình dân tộc, nghĩa đồng bào, trong những lúc hoạn nạn, thiên tai, vẫn là trên hết.
Sài Gòn mưa kiểu này, ba, bốn tiếng đồng hồ không ngớt hạt, mai, nhân viên của tôi, thế nào cũng vắng vài em, lý do, các em ở quận Mười Hai, Bình Tân, mưa ngập lên gần ngút xe máy, dắt xe ra sao được mà đi làm. Còn phải lo ở nhà, đợi nước rút, rửa nhà, rửa đồ đạc, bùn sình không.
Nói tiếng nhà cho oai, chớ toàn là nhà trọ, phòng trọ, phòng thuê, phòng mướn.
Sài Gòn hoa lệ, vẫn nhiều lắm những mảnh đời cơ cực.
Tình yêu cũng vậy, cũng có những giây phút thăng hoa, hạnh phúc, ấm áp, ngọt ngào, nhưng cũng có những lúc đớn đau, thống khổ, khi người tình, với muôn vàn lý do, bỏ ta đi.
Để ta ở lại nơi này, với: Mưa mù lên mấy vai / Gió mù lên mấy trời.
Và để ta, phải thốt lên, trong tuyệt vọng:
Em Đi Qua Đời Anh Không Nhớ Gì Sao Em!
Sài Gòn 21.07.2025
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây