
Ảnh minh họa: Các tế bào thần kinh võng mạc bị tổn thương (bên trái) và quá trình phục hồi chức năng (bên phải), giúp cải thiện khả năng truyền tín hiệu thị giác từ mắt lên não. Hình do AI thực hiện.
Một phương pháp điều trị mới nhằm phục hồi khả năng hoạt động của các tế bào mắt bị lão hóa vừa cho thấy kết quả đáng khích lệ trong cuộc thử nghiệm đầu tiên trên người. Trong ba bệnh nhân được điều trị, hai người có dấu hiệu cải thiện thị lực sau tám tuần. Các nhà nghiên cứu chưa ghi nhận phản ứng bất lợi nào do chính phương pháp điều trị gây ra.
Kết quả được công ty nghiên cứu sinh học Life Biosciences trình bày tại hội nghị thường niên của Viện Hàn Lâm Nhãn Khoa Hoa Kỳ (American Academy of Ophthalmology). Cuộc thử nghiệm được Cơ Quan Kiểm Soát Thực Phẩm và Dược Phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp thuận, đánh dấu một bước tiến trong việc áp dụng kỹ thuật tái lập trình tế bào để chữa trị những tổn thương do bệnh tật và tuổi tác gây ra.
Điểm đáng chú ý là thay vì thay thế những tế bào đã hư hại bằng tế bào mới, các nhà khoa học tìm cách giúp chính những tế bào ấy phục hồi khả năng hoạt động đã mất.
Có Thể Phục Hồi Những Tế Bào Đã Lão Hóa?
Công trình dựa trên một khám phá từng đoạt giải Nobel Y Học năm 2012 của khoa học gia Nhật Bản Shinya Yamanaka. Ông chứng minh rằng có thể dùng bốn yếu tố di truyền để biến tế bào đã trưởng thành trở về trạng thái gần giống tế bào phôi, khi chúng còn khả năng phát triển thành nhiều loại tế bào khác nhau trong cơ thể.
Tuy nhiên, việc đưa tế bào trở lại trạng thái quá non trẻ cũng có nguy cơ khiến chúng sinh sản mất kiểm soát, hình thành một loại bướu gọi là u quái (teratoma). Những khối u này đôi khi chứa cả những mô bất thường như răng, xương hoặc bắp thịt.
Để tránh nguy cơ ấy, nhóm nghiên cứu của giáo sư David Sinclair, chuyên gia di truyền học tại Trường Y Khoa Harvard, chỉ sử dụng ba trong bốn yếu tố của Yamanaka, loại bỏ yếu tố có liên hệ nhiều nhất với nguy cơ ung thư.
Mục đích không phải biến tế bào thành tế bào phôi, mà giúp những tế bào đã suy yếu vì tuổi tác hoặc bệnh tật lấy lại khả năng hoạt động bình thường.
Theo Sinclair, mỗi tế bào đều mang những chỉ dẫn di truyền quy định công việc của nó. Khi cơ thể già đi, cơ chế điều hành những chỉ dẫn này dần trở nên sai lệch, khiến tế bào hoạt động kém hiệu quả. Các nhà khoa học gọi hiện tượng ấy là nhiễu biểu sinh (epigenetic noise).
Có thể hình dung bộ di truyền như một cuốn sách chỉ dẫn. Theo thời gian, những dấu hiệu cho biết phần nào cần đọc, phần nào cần bỏ qua bị xáo trộn, khiến tế bào không còn làm đúng nhiệm vụ. Phương pháp mới nhằm điều chỉnh lại những chỉ dẫn ấy, giúp tế bào phục hồi chức năng đã suy giảm.
Sinclair cho biết mục tiêu của nhóm nghiên cứu là đảo ngược những biến đổi biểu sinh do tuổi tác, qua đó giúp tế bào hoạt động trở lại như khi còn khỏe mạnh.
Tìm Cách Cứu Những Tế Bào Thần Kinh Bị Tổn Thương
Ba người tham gia cuộc thử nghiệm đều mắc bệnh cườm nước, hay tăng nhãn áp (glaucoma), một chứng bệnh gây tổn thương dây thần kinh thị giác và có thể dẫn đến mù lòa.
Trong võng mạc có những tế bào thần kinh đặc biệt gọi là tế bào hạch võng mạc (retinal ganglion cells). Chúng có nhiệm vụ chuyển tín hiệu thị giác từ mắt qua dây thần kinh thị giác lên não, giúp con người nhận biết hình ảnh.
Ở nhiều bệnh nhân cườm nước, thủy dịch không thoát ra khỏi mắt bình thường, khiến áp suất trong nhãn cầu tăng cao. Áp suất này có thể làm tổn thương các tế bào thần kinh võng mạc và những đường liên lạc với dây thần kinh thị giác, khiến thị lực suy giảm dần.
Một số tế bào bị tổn thương chưa chết hẳn nhưng không còn làm tròn nhiệm vụ truyền tín hiệu lên não. Chính những tế bào ấy là đối tượng mà các nhà khoa học muốn cứu chữa.
Trong cuộc thử nghiệm, các bác sĩ sử dụng một phương pháp điều trị bằng gene, đưa ba yếu tố di truyền cần thiết vào mắt bệnh nhân bằng cách tiêm vào dịch kính, tức chất trong suốt dạng keo nằm phía sau thủy tinh thể, gần võng mạc.
Các yếu tố này giúp tế bào tạo ra những protein có khả năng điều hòa hoạt động của các gene khác, với hy vọng phục hồi chức năng của những tế bào thần kinh đã bị tổn thương.
Mắt cũng là nơi thuận lợi để thử nghiệm vì có những cơ chế bảo vệ đặc biệt, giúp hạn chế phần nào phản ứng của hệ thống miễn dịch đối với phương pháp điều trị mới.
Ba Năm Thử Nghiệm Mới Tìm Được Lối Ra
Công trình bắt đầu từ những thí nghiệm trên chuột do Yuancheng Lu, một nghiên cứu sinh làm việc với giáo sư Sinclair, thực hiện.
Trong suốt ba năm, Lu liên tục thất bại khi tìm cách phục hồi chức năng tế bào thần kinh võng mạc chỉ bằng ba yếu tố di truyền, thay vì bốn yếu tố trong phương pháp nguyên thủy của Yamanaka.
Không ai biết chắc liệu ba yếu tố có đủ để tái lập trình tế bào hay không. Tuy nhiên, việc loại bỏ yếu tố thứ tư không chỉ giúp giảm nguy cơ ung thư mà còn có một lợi điểm về kỹ thuật: ba gene còn lại đủ nhỏ để đưa vào loại virus đã được biến đổi dùng làm phương tiện chuyên chở gene đến tế bào.
Sau nhiều lần thử nghiệm không thành công, Lu nản lòng đến mức muốn chuyển sang một công trình khác. Nhưng Sinclair khuyên ông tiếp tục, nhắc rằng đảo ngược quá trình lão hóa có lẽ là một trong những vấn đề khó khăn nhất của sinh học. Nếu dễ dàng, hẳn người ta đã làm được từ lâu.
Đến năm 2018, Lu cuối cùng đạt được kết quả mong đợi. Ở một con chuột mắc bệnh cườm nước, những đường nối giữa tế bào thần kinh võng mạc và dây thần kinh thị giác đã được tái tạo sau khi bị tổn thương.
Lu gửi hình ảnh kết quả cho Sinclair và hỏi ông nhìn thấy điều gì. Vị giáo sư chỉ trả lời ngắn gọn: “Tương lai.”
Hai người công bố khám phá vào năm 2020. Phương pháp được sử dụng trong cuộc thử nghiệm trên người hiện nay gần với kỹ thuật đã được phát triển từ những thí nghiệm đó.
Thị Lực Cải Thiện Sau Tám Tuần Điều Trị
Cuộc thử nghiệm trên người bắt đầu vào tháng 6 năm 2026, thuộc giai đoạn một của tiến trình nghiên cứu lâm sàng. Mục tiêu chính trong giai đoạn này là xác định phương pháp có an toàn đối với bệnh nhân hay không.
Trước khi điều trị, cả ba bệnh nhân đều được kiểm tra thị trường, tức phạm vi không gian mà mắt có thể nhìn thấy khi hướng thẳng về phía trước.
Trong cuộc kiểm tra, bệnh nhân nhìn cố định vào một điểm rồi cho biết khi nào nhận thấy những đốm sáng xuất hiện ở các vị trí khác nhau, phía trên, phía dưới hoặc hai bên. Kết quả giúp bác sĩ xác định những vùng còn nhìn thấy và những vùng thị giác đã suy giảm.
Tám tuần sau khi điều trị, hai trong ba bệnh nhân có khả năng nhận biết ánh sáng tốt hơn tại một số vị trí trước đây họ nhìn thấy rất kém hoặc không nhận ra.
Theo Sharon Rosenzweig-Lipson, giám đốc khoa học của Life Biosciences, những kết quả ban đầu đủ khích lệ để nhóm nghiên cứu tiếp tục thử nghiệm với liều cao hơn, gấp ba lần liều đầu tiên.
Các bác sĩ muốn biết liệu liều cao hơn có còn an toàn hay không, đồng thời xác định mức điều trị nào có thể mang lại lợi ích lớn nhất cho thị lực.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây mới chỉ là kết quả sơ khởi trên ba bệnh nhân. Cuộc thử nghiệm chưa chứng minh được thị lực cải thiện có thể duy trì bao lâu, cũng chưa xác định liệu những thay đổi ghi nhận qua các cuộc kiểm tra có mang lại lợi ích rõ rệt trong sinh hoạt hằng ngày hay không.
Dùng Thuốc Để Kiểm Soát Quá Trình Điều Trị
Một đặc điểm quan trọng của phương pháp mới là các bác sĩ có thể chủ động kiểm soát thời gian hoạt động của những gene được đưa vào mắt.
Ba yếu tố dùng để phục hồi chức năng tế bào chỉ hoạt động khi bệnh nhân uống doxycycline, một loại thuốc trụ sinh thông dụng. Trong phương pháp này, doxycycline không có nhiệm vụ diệt vi trùng hay chữa bệnh cườm nước, mà được dùng để kích hoạt các gene đã được đưa vào tế bào.
Sau khi được tiêm thuốc vào mắt, các bệnh nhân uống doxycycline trong tám tuần. Trong thời gian đó, những gene được kích hoạt sẽ tạo ra các protein cần thiết cho quá trình tái lập trình tế bào.
Khi bệnh nhân ngừng uống doxycycline, việc sản xuất những protein này cũng ngừng lại. Nếu sau này các bác sĩ nhận thấy cần điều trị thêm, họ có thể cho bệnh nhân dùng thuốc trở lại để tiếp tục kích hoạt các gene.
Cách kiểm soát này nhằm tránh để tế bào bị tái lập trình liên tục, vì những thay đổi kéo dài ngoài ý muốn có thể gây hậu quả khó lường.
Cho đến nay, các nhà nghiên cứu chưa ghi nhận phản ứng bất lợi nào do chính quá trình tái lập trình tế bào gây ra. Những phản ứng phụ được quan sát chỉ liên quan đến việc tiêm thuốc vào mắt.
Dù vậy, số bệnh nhân còn quá ít và thời gian theo dõi quá ngắn để có thể kết luận phương pháp hoàn toàn an toàn về lâu dài.
Hy Vọng Mới Cho Những Chứng Bệnh Tuổi Già
Ngoài bệnh cườm nước, các nhà nghiên cứu còn muốn thử nghiệm phương pháp này trên những người mắc chứng thiếu máu cục bộ dây thần kinh thị giác phía trước không do viêm động mạch, gọi tắt là NAION.
Chứng bệnh này thường gặp ở người trên 50 tuổi, xảy ra khi máu cung cấp cho phần trước của dây thần kinh thị giác bị thiếu hụt, khiến thị lực suy giảm đột ngột. Tình trạng ấy đôi khi được ví như một cơn đột quỵ xảy ra ở mắt.
Nếu có thể phục hồi hoạt động của những tế bào thần kinh còn sống nhưng đã bị tổn thương, các bác sĩ hy vọng sẽ giúp bệnh nhân lấy lại một phần thị lực.
Tuy nhiên, việc điều trị NAION bằng phương pháp mới vẫn chỉ là dự định nghiên cứu. Chưa có bằng chứng lâm sàng cho thấy kỹ thuật này có thể chữa khỏi bệnh hoặc ngăn ngừa mù lòa ở những người mắc chứng bệnh ấy.
Triển vọng của phương pháp tái lập trình tế bào cũng không giới hạn ở mắt.
Trong những thí nghiệm trên động vật, phòng nghiên cứu của giáo sư Sinclair đã ghi nhận những kết quả đáng khích lệ khi áp dụng kỹ thuật tương tự cho các tế bào ở não, khớp gối, vùng lưng và gan.
Theo Rosenzweig-Lipson, những kết quả này cho thấy khả năng phục hồi chức năng tế bào có thể không chỉ giới hạn ở một cơ quan, mà còn có triển vọng ứng dụng trong việc chữa trị nhiều chứng bệnh liên quan đến tuổi già.
Dẫu vậy, còn nhiều câu hỏi cần được giải đáp. Liệu phương pháp này có thật sự đảo ngược những biến đổi do lão hóa trong tế bào người? Những chức năng đã phục hồi có duy trì được nhiều năm hay không? Và quan trọng nhất, việc can thiệp vào cơ chế điều hòa gene có gây ra những biến chứng xuất hiện muộn hay không?
Hiện chưa thể khẳng định tế bào mắt của ba bệnh nhân đã thực sự được trẻ hóa. Điều các bác sĩ ghi nhận là hai người có dấu hiệu cải thiện thị lực sau tám tuần, trong khi phương pháp điều trị chưa gây ra phản ứng bất lợi đáng kể trong thời gian theo dõi ban đầu.
Từ kết quả khả quan trên chuột đến việc áp dụng thành công cho con người vẫn còn một chặng đường nghiên cứu dài. Nhưng nếu những khám phá này được xác nhận qua các cuộc thử nghiệm lớn hơn, y học có thể tiến thêm một bước quan trọng: không chỉ làm chậm sự suy yếu của tế bào theo tuổi tác, mà còn tìm cách phục hồi những chức năng tưởng chừng đã mất. (VB biên dịch.)
Nguồn: Alice Park, TIME, ngày 8 tháng 10, 2026.






























