Ở Canada, chỉ một số hãng lớn mới có tổ chức công đoàn. Các công đoàn đóng một vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi và sự an toàn tại nơi làm việc. Họ là những nhóm người lao động được tổ chức có khả năng để thương lượng với ban quản trị cho các điều kiện của việc làm tốt hơn, các phúc lợi cao hơn, chẳng hạn như bảo đảm việc làm, chế độ tiền lương, nghỉ ốm, nghỉ hưu cao hơn, cùng rất nhiều các phúc lợi bổ sung khác…
Tuy nhiên, các công đoàn cũng có các mặt tiêu cực của nó trong việc tạo ra sự trì trệ trong dây chuyền sản xuất, năng suất lao động thấp, phẩm chất xấu do thiếu trách nhiệm…
Hãng tôi làm ngày đó có tới 8 phân xưởng sản xuất các mặt hàng khác nhau nên hãng chiếm một diện tích rất rộng lớn, những người làm trong đội ngũ sửa chữa và bảo trì như thợ máy, thợ điện, thợ ống nước và thợ vịn bảo trì phải di chuyển bằng xe đạp ba bánh để chở theo thùng đồ nghề cá nhân. Hồi đó chưa có cell phone nên họ liên lạc với nhau qua máy nhắn tin (pager) và hệ thống điện thoại nội bộ.
Một hôm đường dây xích vận chuyển sản phẩm chỗ tôi làm bị chùng và trệch ra khỏi ròng rọc bánh răng. Người thợ chính tắt máy và phone xưởng bảo trì báo sửa, chờ một đỗi thì ông thợ máy đến, công việc đơn giản thôi, ông ấy chỉ việc leo lên móc dây xích vào bánh răng và điều chỉnh cho căng hệ thống ròng rọc ra là xong. Nhưng theo quy định an toàn lao động trong việc sử dụng thang di động, thang dài hơn 20 feet cần một người đứng dưới giữ chân thang nên ông thợ máy phải phone về xưởng bảo trì để xin một thợ vịn bảo trì đến giúp. Xưởng bảo trì sẽ liên lạc tìm xem thợ vịn bảo trì nào đang rảnh sẽ điều động đến giúp ông thợ máy đó, nhiều khi phải chờ hàng giờ cho một công việc hết sức đơn giản như vậy. Lúc đó tôi mới vô làm chưa được bao lâu, đang được đào tạo để trở thành thợ phụ, tôi suy nghĩ theo lẽ thường tình, mình ở không thì giúp một tay có chết thằng Tây nào đâu nên tôi tình nguyện giữ chân thang. Ông thợ máy leo lên làm khoảng 15 phút sau thì hoàn tất, tôi phụ người thợ chính khởi động dàn máy và tiếp tục sản xuất trở lại, trong lòng cảm thấy hân hoan vì đã làm được việc tốt cho cả hãng lẫn ông thợ máy. Nhưng thực tế không như tôi nghĩ, ông thợ máy muốn ngồi không để chờ nhưng có người giữ thang nên ông ấy buộc phải leo lên làm nhiệm vụ nên trong bụng không vui. Trên đường trở về xưởng bảo trì, ông ấy ghé khiếu nại với công đoàn khiến tôi bị phạt vì tội tước đoạt việc làm của người khác.
Hồi đó mỗi bộ phận sản xuất bao gồm 3 loại công nhân: Thợ chính (machine operator) người vận hành dàn máy, chịu trách nhiệm chính trong dây chuyền sản xuất bao gồm năng suất lao động, phẩm chất sản phẩm, báo cáo nguyên nhiên vật liệu được sử dụng, giờ giấc máy chạy và máy ngừng… Thợ phụ (assistant machine operator) người phụ giúp người vận hành dàn máy, phụ giúp duy trì hiệu suất thiết bị, tuân thủ quy trình an toàn và bảo đảm quy trình sản xuất diễn ra suôn sẻ, vận hành dàn máy khi thợ chính vắng măt… Thợ vịn làm những việc không cần chuyên môn như dán nhãn, đóng thùng...
Chế độ tiền lương tỷ lệ thuận với chuyên môn của công việc, thợ chính nhiều trách nhiệm hơn nên lương cao hơn thợ phụ gần 3 đồng và hơn thợ vịn gần 4 đồng. Mới vô làm chưa có chuyên môn nên mọi người đều là thợ vịn, bởi lương cao hơn nên ai cũng cố gắng để được đào tạo làm thợ phụ rồi trở thành thợ chính khi có cơ hội. Chọn người để đào tạo làm thợ phụ là một trong các nhiệm vụ của supervisor. Supervisor không những chỉ căn cứ vào năng khiếu, sở thích mà còn dựa vào tinh thần trách nhiệm cá nhân mà đề nghị. Tôi làm việc chăm chỉ, không những đạt chỉ tiêu tốt mà còn thể hiện tinh thần trách nhiệm cao nên tôi vô làm chưa được bao lâu thì được supervisor chọn để đào tạo làm thợ phụ. Vừa đào tạo xong thì có một thợ chính nghỉ hưu nhưng công việc đó khó vận hành và nhiều trách nhiệm nên không ai muốn gánh vác, bởi vậy tôi mới trở thành thợ chính lẹ như vậy.
Sau này công đoàn đòi hỏi hãng phải san bằng chế độ tiền lương, họ lý luận rằng cần thể hiện sự bình đẳng trong lao động. Có lẽ đó là bước đầu cho chính sách đa dạng, công bằng, hòa nhập sau này? Lương như nhau thì trách nhiệm cũng san bằng, dẫn tới việc “cha chung không ai khóc”, các cụ nhà mình nói cấm có sai, nên không ai còn tha thiết tới việc nhiều trách nhiệm nữa, lúc đó ai cũng hướng tới các việc không cần chuyên môn cho khỏe thân nên quy trình lúc trước bị đảo ngược, những người ít thâm niên phải làm những việc nhiều trách nhiệm. Mà ít thâm niên đồng nghĩa với ít kinh nghiệm nên kết quả trước mắt là năng suất lao động bị sụt giảm rõ rệt.
Tôi thuộc loại bảo thủ, chung thủy với các giá trị đạo đức và truyền thống, yêu việc mình làm chứ không chọn nhàn thân, nên gần như tôi là người duy nhất ở lại với công việc vận hành dàn máy nhiêu khê và nhiều trách nhiệm nhất, cho nên tôi nghiễm nhiên trở thành thằng chột giữa đám người mù về kinh nghiệm lẫn chuyên môn.
Lúc trước, vai trò của người thợ chính trước hết phải có kỹ năng và kinh nghiệm, phải có tinh thần trách nhiệm và năng khiếu đặc biệt được cấu tạo riêng của từng người, bởi vậy họ biết đích xác công việc để định liệu và điều chỉnh các chi tiết trước mỗi khi thay đổi nguyên vật liệu, nhằm giữ phẩm chất của sản phẩm được đồng nhất. Bây giờ trách nhiệm như nhau nên công nhân đứng máy không còn giữ vai trò điều khiển máy như trước nữa mà lệ thuộc vào máy và chạy theo máy, mỗi khi có báo động phẩm chất của sản phẩm vượt khỏi tiêu chuẩn ấn định, họ mới chạy lại điều chỉnh, cho dù họ may mắn điều chỉnh chính xác và mau đến mức nào đi nữa thì sản phẩm không đủ tiêu chuẩn cũng đã chạy khá bộn rồi, nên hãng bắt buộc phải hạ tiêu chuẩn phẩm chất xuống mức thấp hơn.
Nói về tính cách cá nhân thì có một dạo tôi rất thân với supervisor của tôi. Làm supervisor đau đầu nhất là phải giải quyết các xung đột cá nhân của công nhân, mỗi khi gặp chuyện bực mình cô ấy thường than thở với tôi rằng, “Công việc của bạn kể ra sướng hơn công việc của tôi, mỗi khi bực mình bạn có thể đá vào máy cho nguôi giận chứ không phải kiềm chế như tôi”. Tôi trả lời cô ấy rằng, “Vũ trụ dội lại hành động của chúng ta. Bạn tưởng máy móc không có cảm giác là lầm. Khi bạn đối xử nhẹ nhàng, ân cần với máy như đang đối xử với người yêu thì máy sẽ chạy trơn tru, bằng như bạn thô lỗ thì máy cũng có cách của riêng nó mà đáp lại”.
Cô ấy nghe câu trả lời của tôi vui nên phá lên cười, rồi gật gù và chu mỏ ghẹo tôi rằng, “Phải rồi, ở đây ai cũng khen bạn giỏi…, máy móc trục trặc mà ai cũng chịu thua thì kêu bạn vô là giải quyết xong…, trước giờ tôi cũng tưởng bạn giỏi…, ngờ đâu bạn chỉ có tài ga lăng thôi”.
Tôi chưa kịp phân bua thì cô ấy đã độp tiếp, “Mà bạn có tài ga lăng sao vẫn vô gia cư?”
Tôi nhăn nhó, gằn giọng hỏi, “Vô gia cư?”
Cô ấy hất mặt lên ra vẻ thách thức, “Chứ gì nữa! Bạn đã tìm được nơi trú ẩn nào trong tim ai chưa?”
Câu chuyện trao đổi đến đây thì tôi phải đi điều chỉnh máy, ít bữa sau cô ấy được thăng chức và thuyên chuyển công tác qua bộ phận khác ở tổng hành dinh nên tôi không còn gặp cô ấy để bàn tiếp về câu chuyện “vô gia cư” nữa.
Gần đây, một anh bạn gửi cho tôi câu chuyện “Có thể cho tôi ôm bạn một lần được không?” với lời nhắn, “Đọc và suy ngẫm tại sao người tử tế thường thất bại trong tình trường?” (trích):
Anh và cô là bạn cùng lớp đại học. Anh yêu cô bốn năm cũng như một ngày, nhưng cô không yêu anh, vì anh không phải là chàng bạch mã hoàng tử trong giấc mơ của cô.
Tốt nghiệp xong, cô nhận công tác ở một thành phố phía nam. Anh cũng tự nguyện vứt bỏ hết tất cả những gì đang có ở đây để theo cô. Nhưng cô không vì vậy mà thay đổi cái nhìn đối với anh, hơn nữa còn tỏ vẻ không hài lòng mỗi khi anh xuất hiện. Cô có bạn trai, trong một lần anh đến tìm cô, cô nói, “Bạn đừng đến đây nữa, tôi có bạn trai rồi!”
Cô nhìn thấy trong mắt anh sự thất vọng, cô muốn anh đừng hy vọng nữa, anh trầm ngâm một hồi rồi hỏi, “Bạn yêu anh ấy?” Cô không trả lời, nhưng có thể nhìn thấy niềm hạnh phúc từ trong mắt cô. Lúc anh quay lưng ra đi anh nói, “Có thể cho tôi ôm bạn một lần được không?” Cô kiên quyết lắc đầu. Từ đó anh thật sự không đến tìm cô nữa, cô cũng dần dần quên anh đi.
Bỗng nhiên có một ngày anh tìm đến cô và nói, “Đi uống cafe được không, ngày mai tôi phải đi Mỹ rồi!” Cô đồng ý vì nghĩ rằng anh sắp phải đi xa. Một ly cafe uống mãi không xong, chuông điện thoại của cô reo, là điện của bạn trai cô, cô cười cười xin lỗi nói, “Tôi phải đi rồi!” Anh cũng cười nói, “Vậy để tôi tiễn bạn”. Cô vừa mới mở cửa anh đã kéo cô đứng lại, nói dứt khoát, “Có thể cho tôi ôm bạn một lần được không?”
Cô muốn cự tuyệt, nhưng suy nghĩ một chút rồi gật đầu. Anh đi tới trước mặt nhẹ nhàng ôm lấy cô. Cô ngửi thấy hơi thở của anh, lập tức dây thần kinh toàn thân đều căng ra. Anh bắt đầu vuốt nhẹ lưng cô, từ gáy chầm chậm men theo cột sống, không nặng không nhẹ, một ngón tay đi xuống dưới. Lửa giận trong lòng cô bốc lên, cô nghĩ, “Chỉ cần anh ta nhích thêm một phân nữa thôi thì sẽ dùng chân đá anh ta”. Nhưng anh đến đó thì ngừng lại, nhẹ nhàng buông cô ra nói, “Tôi yên tâm rồi!”
Cô sững sờ một hồi, lập tức hiểu ra điều anh muốn nói, cổ họng nghẹn lại, trước mắt cô là một trường sương khói. Năm thứ 3 Đại Học, trong một chuyến đi chơi cô bị tai nạn giao thông, xương cột sống bị gãy, vẫn âm ỉ đau cho đến lúc tốt nghiệp. Cô đến giờ vẫn nghĩ rằng anh không hay biết chuyện đó. (ngưng trích)
Đọc câu chuyện trên, không ai có thể phủ nhận anh chàng đó là người tử tế, tôi còn có cảm tưởng như đang soi gương và nhớ đến lời nhận định “vô gia cư” của người supervisor thủa trước. Tôi liên tưởng tới công việc đã làm trong hãng trước đây và đối chiếu với anh chàng trong câu chuyện.
Thứ nhất, người tử tế luôn lấy dạ bao dung để suy lòng thiên hạ. Người ta ví phụ nữ như thời tiết, nghĩa là luôn thay đổi và không thể đoán được. Lỗi lầm của tôi ngày trước là quá nhiệt tình và lấy lẽ thường tình để suy lòng ông thợ máy, huống chi anh chàng này lại lấy lẽ thường tình mà suy lòng người bạn gái mà anh ấy yêu, nên anh ấy bị thất bại là lẽ đương nhiên.
Thứ hai, người tử tế quá sẵn sàng. Chúng ta tin rằng bất kỳ thứ gì khan hiếm hoặc đòi hỏi nhiều nỗ lực để đạt được thì mới quý giá. Bất kỳ thứ gì dễ dàng đạt được, hoặc phổ biến thì ít có giá trị.
Thật vô phúc cho người tử tế, họ làm tất cả mọi thứ trừ sự khan hiếm. Họ hăm hở để làm hài lòng người khác, lúc nào cũng sẵn sàng xếp cuộc sống của họ đằng sau nhu cầu của người họ yêu. Bằng sự hy sinh bản thân, họ hy vọng sẽ làm tình yêu thêm cao cả. Nhưng sự thật phũ phàng, tất cả những hành động đó chỉ làm cho họ có vẻ ít giá trị hơn.
Thứ ba, người tử tế thường tiếp tay cho hành vi sai trái. Người ta có khuynh hướng học hỏi từ hậu quả của hành vi. Khi họ thực hiện một hành động và được thưởng, họ sẽ lặp lại điều tương tự. Ngược lại, lúc thực hiện một hành động và bị trừng phạt, họ sẽ tránh không lặp lại.
Người tử tế luôn quan tâm đến người họ yêu bất kể người họ yêu có coi thường hay đối xử tệ với họ đến đâu, họ vẫn tiếp tục quan tâm. Người tử tế nghĩ rằng quan tâm là đức hạnh tốt của tình yêu, nhưng người tử tế không nhận ra rằng chính họ đang dạy người họ yêu duy trì cách đối xử tệ với họ, bởi vì người họ yêu nghĩ đang được thưởng để tiếp tục đối xử tệ.
Như đã nói, tôi thuộc loại bảo thủ, chung thủy với các giá trị đạo đức và truyền thống, tôi từng chọn việc mình thích làm chứ không chọn nhàn thân, tôi là người duy nhất làm 3 ca cho đến lúc về hưu trong khi dư thâm niên để chọn một công việc một ca buổi sáng, thì trong tình trường cũng vậy, tôi chọn làm người tử tế dẫu có là người vô gia cư.
Phạm Khắc Trung
