Khoa Hà (áo dài) và nhóm làm phim trong phần trả lời phỏng vấn sau buổi chiếu phim. (Ảnh: FB Khoa Hà)
Trong buổi trình chiếu lần đầu tại Quận Cam cuốn phim tài liệu “Y Vân: The Lost Sounds of Saigon” vào tối Thứ Bảy 8/8/2026, phòng chiếu gần 400 chỗ của rạp chiếu phim AMC Orange gần như không còn một chỗ trống. Mở đầu, khán giả hào hứng với phần hỏi đáp về những ca khúc để đời của Y Vân mà nhiều người sinh ra lớn lên ở Sài Gòn đã từng hát, từng nghe qua: Lòng Mẹ, Sài Gòn, 60 Năm Cuộc Đời. Đó là những sáng tác của Y Vân về chủ đề gia đình, đất nước, tình yêu, kiếp nhân sinh. Chẳng biết có phải là định mệnh, nhạc sĩ Y Vân chỉ sống đúng 60 năm cuộc đời. Dù “…đời sống không là bao…”, nhưng ông cũng đã để lại cho đời hơn 500 ca khúc; nhiều bài trong số đó đã trở thành biểu tượng cho một nền văn hóa Sài Gòn rực rỡ dẫu chỉ tồn tại trong 21 năm.
Cuốn phim tài liệu dài 90 phút này để lại cho người xem nhiều suy nghĩ, cảm nhận khác nhau. Có thể xem diễn tiến phim theo hai góc cạnh: Y Vân qua âm nhạc và trong gia đình. Phim mở đầu bằng một câu nói của Thiền Sư Thích Nhất Hạnh, đại ý là khi nhìn bàn tay của mình, một người có thể nhìn thấy cha mẹ, ông bà tổ tiên trên đó. Khoa Hà, đồng đạo diễn phim (cùng với Victor Velle) và cũng là cháu ngoại của nhạc sĩ Y Vân, sinh ra ở Việt Nam, sang Mỹ định cư đã hơn 15 năm. Khoa có bàn tay với chỉ tay hình chữ nhất, với hai đường tâm đạo và trí đạo nhập làm một. Mẹ của Khoa nói rằng cháu thừa hưởng bàn tay này từ ông ngoại. Bàn tay trở thành dấu hiệu kết nối đầu tiên giữa ông và cháu.
Phim kể lại hành trình Khoa Hà đi tìm những băng đĩa nhạc gốc của nhạc sĩ Y Vân từ trước 1975 ở Việt Nam. Thuở nhỏ ở Sài Gòn, Khoa cũng biết ông ngoại là một nhạc sĩ nổi tiếng, nhưng chưa quan tâm nhiều. Nhưng chỉ khi sang Mỹ, đến một lúc Khoa có cảm giác thôi thúc phải tìm hiểu nhiều hơn về ông ngoại và sự nghiệp âm nhạc. Một cảnh trong phim gây ấn tượng là Khoa đi vào sa mạc, tìm ra trong cát một cái rương, trong đó có những đĩa than nhạc Y Vân. Giống như câu truyện về những kẻ phiêu lưu đi tìm kho báu. Hành trình tìm kho báu của Khoa trải dài trên khắp ba miền. Khoa gặp gỡ những người bán băng đĩa cũ ở Hà Nội; gặp ông Huỳnh Minh Hiệp, chủ tiệm cà phê Hai Lúa ở Sài Gòn chuyên sưu tầm âm nhạc Miền Nam trước 1975. Có người chỉ bán chúng như những món đồ cổ. Cũng có người yêu quí chúng như những di sản văn hóa. “Khó báu” quan trọng nhất mà Khoa tìm thấy được đó là bộ sưu tập băng đĩa gốc của nhạc sĩ Y Vân của ông Hùng Phương, một nhà sưu tập ở Nha Trang. Ông nói rằng rất vui khi được đón tiếp và chia sẻ bộ sưu tầm quí giá của mình với con gái và cháu ngoại của nhạc sĩ Y Vân.
Phim sử dụng nhiều đoạn phim hoạt hình, lấy cảm hứng từ những bìa nhạc Y Vân. Khoa Hà nhận xét người xưa trình bày bìa nhạc đẹp vô cùng. Những câu chuyện hoạt hình kể lại những giai thoại trong cuộc đời của Y Vân, từ mối tình đầu dẫn đến nghệ danh Y Vân, cho đến nguồn cảm hứng khi tác giả viết ca khúc Lòng Mẹ. Phim còn quay nhiều cảnh thiên nhiên đẹp trên khắp cả ba miền, đẹp cũng như tranh, có nhiều khi giống như cảnh trong phim truyện, khiến cho cuốn phim tài liệu này càng thêm hấp dẫn hơn.
Bộ phim phác họa cuộc đời và sự nghiệp của nhạc sĩ Y Vân qua lời kể của những người thân trong gia đình, những ca nhạc sĩ đã từng làm việc với ông từ trước 1975. Nhạc sĩ Y Vũ là em ruột của nhạc sĩ Y Vân, xem anh như một người thầy đã dìu dắt mình đi vào con đường âm nhạc. Gia đình kể rằng thực ra Y Vân rất thích về toán học, từng dự định theo đuổi nghề kỹ sư. Nhưng rồi số phân đưa đẩy ông vào ngành âm nhạc; ông xem âm nhạc là “nghiệp” chứ không phải là “nghề.” Cũng có thể vì thế mà nhạc của ông mang tính cách khuôn mẫu. Một nhạc sĩ nhận xét rằng nhạc Y Vân thường viết theo khuôn mẫu tám câu, vốn khá quen thuộc trong những ca khúc vào thập niên 1960s. Câu một là chủ đề; câu hai, ba, bốn phát triển chủ đề. Sau đó lập lại bốn câu chủ đề, với câu cuối trở về chủ âm. Rồi đến bốn câu điệp khúc; rồi lập lại bốn câu chủ đề kết thúc bài hát. Tính chất “khuôn mẫu” góp phần làm cho dòng nhạc Y Vân phổ biến rộng rãi trong xã hội Miền Nam trước 1975, nhưng không phải vì thế mà thiếu cảm xúc. Nếu không có những cảm xúc chân thật, ca khúc Y Vân đã không thể đi vào lòng người hâm mộ sâu đậm cho đến tận ngày hôm nay. Người Sài Gòn nào mà lòng không rộn ràng khi nghe lại những câu hát:
Dừng chân trên bến khi chiều nắng chưa phai
Từ xa thấp thoáng muôn tà áo tung bay
Nếp sống vui tươi nối chân nhau đến nơi này
Sài Gòn đẹp lắm, Sài Gòn ơi! Sài Gòn ơi!...
Từ xa thấp thoáng muôn tà áo tung bay
Nếp sống vui tươi nối chân nhau đến nơi này
Sài Gòn đẹp lắm, Sài Gòn ơi! Sài Gòn ơi!...
Trong phim có nhiều cảnh về gia đình của nhạc sĩ Y Vân. Theo lời kể, ông là một người con hiếu thảo, một người anh biết lo chăm sóc các em, một người chồng gương mẫu, một người cha thương yêu con hết mực. Phim quay những cảnh đại gia đình Việt Nam sum họp, ăn uống, trò chuyện. Cảnh họ hàng trở về quê quán dự ngày khánh thành ngôi nhà tổ. Trong ngày đó, Khoa quì trước bàn thờ tổ tiên, khấn ông ngoại giúp mình hoàn thành ước nguyện đi tìm lại di sản văn hóa của gia đình.
Hành trình đi tìm di sản âm nhạc của ông ngoại tưởng như đã hoàn tất, nhưng không. Nó lại thôi thúc Khoa Hà tiếp bước trên một sứ mệnh mới, với một mục tiêu còn lớn hơn: làm sao để bảo vệ di sản, phát triển để di sản có thể thu hút và đến được với thế hệ mai sau. Nhạc của Y Vân không còn là của riêng gia đình, mà là di sản văn hóa chung của cả dân tộc Việt Nam. Khoa tổ chức đêm Y Vân Hội Ngộ để những người đã từng gắn bó với Y Vân gặp gỡ, xem lại những gì Khoa đã thu thập được. Những ca nhạc sĩ từng cộng tác với Y Vân lại có dịp hội ngộ trên sân khấu, trình diễn lại những ca khúc bất hủ của ông. Khoa bắt đầu mời các bạn ca sĩ trẻ hát nhạc Y Vân theo phong cách nhạc rap. Thế hệ trẻ biết rõ mình thích những gì, nhạc của thế hệ trước cần cách tân ra sao để có thể được những thế hệ tiếp nối dễ dàng đón nhận. Nếu bảo tồn văn hóa là để cho thế hệ trẻ, không ai có thể làm điều này tốt hơn chính các em.
Bộ phim có sự cộng tác đắc lực của co-producer Mike Phạm và nhóm làm phim ở Việt Nam, cũng cùng thế hệ với Khoa Hà. Đạo diễn, nhà sản xuất và nhóm làm phim Mỹ vô cùng thán phục cách làm việc chuyên nghiệp, cảm ơn sự nhiệt tình giúp đỡ của các đồng nghiệp Việt trong thời gian quay phim tại Việt Nam. Những sự hợp tác trong lĩnh vực văn hóa tương tự có thể mang thế hệ trẻ trong nước và hải ngoại đến gần với nhau hơn. Cách nhìn của các em về lịch sử có thể khác với thế hệ đi trước. Các em dễ tìm được sự đồng cảm qua văn hóa, nghệ thuật. Di sản văn hóa là của chung mọi thế hệ, cho dù ở trong nước hay bất cứ nơi nào trên thế giới.
Khoa Hà hy vọng rằng hành trình đi tìm di sản văn hóa của bản thân mình không đơn độc. Còn nhiều bạn trẻ khác cũng thuộc các gia đình văn nghệ sĩ vang bóng một thời của Việt Nam. Cuốn phim tài liệu “Y Vân: The Lost Sounds of Saigon” có thể chỉ là dấu hiệu của một hành trình về nguồn chung lớn hơn, không chỉ riêng Khoa Hà. Thế hệ trẻ Việt Nam ở hải ngoại cần thích nghi, hội nhập vào xã hội mới; nhưng đến một thời điểm nào đó thường tự nhiên có khát khao quay lại với cội rễ của chính mình. Sẽ còn nhiều cánh tay nối dài. Sẽ có nhiều người trẻ cùng tiến bước trên hành trình về nguồn.
Khoa Hà cho biết dự trù từ đây đến cuối năm phim sẽ được chiếu nhiều nơi trên nước Mỹ, đặc biệt là ở những vùng có đông đảo cộng đồng gốc Việt sinh sống. Hình thức xem phim trên mạng cũng đang được chuẩn bị. Từ ngày 8 đến 11 tháng 10 sắp tới, phim sẽ được giới thiệu tại Viet Film Festival ở Quận Cam California do VAALA tổ chức. Để theo dõi thông tin về “Y Vân: The Lost Sounds of Saigon”, có thể lên trang mạng www.yvanfilm.com , hoặc trên Facebook.com/YvanTheLostSoundsofSaigon.
Doãn Hưng
