I. Tác Giả Của Câu Thơ Nổi Tiếng: Mây Của Trời Rồi Gió Sẽ Mang Đi
Trước khi tôi được sinh ra, thì thơ của tác giả mà tôi sắp giới thiệu đến các bạn hôm nay, đã lung linh và sáng chói cả một vùng trời.
Người thơ ấy rất thân thiết với thầy Tuệ Sỹ, thầy Mạnh Thát, thầy Phước An, và từng được các thầy cùng Triết gia Phạm Công Thiện, nhà thơ Bùi Giáng, nhà thơ Viên Linh, tiểu luận gia Đặng Tiến, cùng nhiều người khác nữa, danh tiếng lừng lẫy trong giới văn chương, ít nhất một lần, viết về ông.
Không chỉ là nhà thơ, nhà văn, Hoài Khanh còn là người dịch những tác phẩm của các tác gia như Martin Heidegger, Hermann Hesse, Walter Kaufmann, Henry Miller.
Hoài Khanh, tên khai sanh là Võ Văn Quế. Ông sinh năm 1934 tại Phan Thiết và mất năm 2016 tại Biên Hòa.
Thơ của Hoài Khanh, không chỉ chiếm một vị trí đặc biệt trong lòng người mộ điệu, mà còn được giới nghiên cứu cũng như giới lý luận phê bình văn học, đánh giá rất cao.
Thơ Hoài Khanh hay, hẳn nhiên. Ngoài hay, thơ ông còn đẹp, đẹp tứ, đẹp ý, đẹp chữ, nghĩa là, đẹp cả nội dung lẫn hình thức.
******
II. Trong Cơn Cuồng Mộng Vô Cùng Thời Gian
Bài thơ Nhớ Nguyễn Du này, từng được đăng trong tạp chí Tư Tưởng, cơ quan luận thuyết của Viện Đại Học Vạn Hạnh, số đặc biệt có chủ đề Nguyễn Du và Phật Giáo, và in lại trong tập thơ mang tên Lục Bát (1968). Tư Tưởng là một tạp chí quy tụ đông đảo chí sĩ miền Nam, do triết gia Phạm Công Thiện và sau đó là ngài Tuệ Sỹ, điều hành.
Ngài Tuệ Sỹ gọi thơ Hoài Khanh là những giọt sương. Sương long lanh nên dễ vỡ. Sương tinh khiết nên dễ rơi. Sương mềm mại nên dễ tan tành.
Còn thầy Thích Phước An thì lại cho rằng, thơ Hoài Khanh là tiếng kêu la thống thiết và hãi hùng, vọng lại từ thời Nguyễn Du, để nhắc nhở con người rằng, rốt cuộc thì chúng ta, chỉ là một sinh vật bé nhỏ và tội nghiệp, đã đến và dừng lại, chỉ trong một khoảnh khắc, rồi lại tiếp tục cuộc hành trình mịt mù, trong không gian vô cùng và thời gian vô tận của vũ trụ mênh mông này.
Với tôi, thơ Hoài Khanh là giấc mộng đời, vừa ngọt ngào lại vừa cay đắng. Thơ Hoài Khanh viết về nước mắt của loài người, của những đoạn trường trầm luân khổ ải, của những mất còn, có không, thăng trầm bất tận, muôn niên.
Thơ ông nhắc Nguyễn Du để rồi mượn đó mà nói về thân phận bé mọn của con người trong cõi đời vừa ô trọc vừa rất đỗi phù hư này:
Nhớ Nguyễn Du
(Bất tri tam bách dư niên hậu
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như - Nguyễn Du)
Cõi nào giọng khởi nguyên vang
Nhánh khô trời muộn trôi tan mộng thầm
Súng còn vọng mãi trời căm
Rưng rưng mắt lệ nghìn tâm sự nào
Mộng đời nát ngọc chìm châu
Bến mê vẫn rợn mấy màu trầm luân
Mười lăm năm bấy nhiêu lần
Bấy nhiêu rồi nhỉ hỡi trần gian kia
Ngược xuôi bao kẻ đi về
Tấm thân bé mọn bên lề tồn vong
Chuyện đời có có không không
Phù vân một áng bụi hồng xa xa
Cớ sao thiên hạ người ta
Vẫn chưa tròn một quê-nhà-bao-dung
Vẫn chưa tỉnh giấc hãi hùng
Trong cơn trường-mộng-vô-cùng-thời-gian?
******
III. Thì Con Sông Đó Sẽ Buồn Với Tôi
Nhắc tới Hoài Khanh, hết thảy những người từng biết ông, từng hâm mộ thơ ông, thể nào cũng sẽ nhắc tới tập thơ Thân Phận, vì chính tập thơ này đã làm nên tên tuổi của ông vào những năm 1960, bên cạnh những Nguyên Sa, Hoàng Trúc Ly, Cung Trầm Tưởng, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên, Viên Linh, Bùi Giáng, Nguyễn Đức Sơn… .
Đã sáu mươi ba năm, kể từ khi Thân Phận ra đời, bao nhiêu là dâu bể đổi dời, vậy mà người yêu thơ, từ thế hệ này qua thế hệ khác, không làm sao mà quên được, không làm sao mà tránh được ngậm ngùi, mỗi khi nhớ về Thân Phận của Hoài Khanh, như nhớ về một nỗi buồn thiên cổ.
Với Hoài Khanh, đời sống một con người khác gì một dòng sông lạnh lẽo, trôi mà chẳng biết sẽ về đâu, bởi tất cả buộc phải vận hành theo trình tự đã được thiết lập sẵn cho từng người một. Có được trở lại nơi xuất phát ban đầu không, có được trở về nguồn không - để thôi không còn cô đơn, để thôi không còn lạc lõng, để thôi không còn lẻ loi - là một câu hỏi đau đáu cho hơn suốt tám mươi năm làm người của Hoài Khanh:
Dòng Sông Của Tôi
Nước xuôi lạnh một dòng sầu
Biết về đâu hỡi mấy màu thời gian
Ta nghe lòng vỡ cung đàn
Hồn âm thanh rợn chiều hoang lá cành
Gió từng trận thổi đi nhanh
Rơi đôi chiếc lá và ngành trơ vơ
Sông xanh trầm biếc xa mờ
Một hình ảnh cũ ngày thơ ấu còn
Lạnh rồi từ buổi xanh non
Búp măng tơ ấy đã tròn gió sương
Con sông nào đã xa nguồn
Thì con sông đó sẽ buồn với tôi.
******
IV. Trong Ta Là Vạn Mấy Chiều Rưng Rưng
Tôi ngắm Hoài Khanh trong di ảnh, tôi đọc những bài thơ vang bóng một thời của ông, và, cảm ra.
Cảm ra nơi ông là mênh mênh mang mang một trời u uẩn, vốn được ông đào sâu chôn chặt tận đáy lòng. Cảm ra, bao vây ông là những khói sương mù mịt, lờ lững, không có bóng dáng mặt trời nên chúng cũng chẳng chịu tan, nhìn ra sau lưng thì tối tăm mù mịt, nhìn về phía trước thì thăm thẳm cô liêu, trái phải hai bên thì hoang vu, vô định.
Là niềm sầu hận, là nỗi ưu tư, về thân phận, về kiếp người.
Suốt cuộc đời mình, Hoài Khanh đã không sao dứt ra khỏi những ám ảnh về thân phận, về kiếp người. Và ám ảnh ấy, vẫn trở đi trở lại, lần lượt qua các tập thơ Dâng Rừng, Thân Phận, Lục Bát.
Hoài Khanh là người tình thủy chung của lục bát. Cùng với người tình lớn là lục bát, ông còn có vô số những người tình nhỏ khác, đó là nỗi buồn thiên niên vạn đại của dòng sông lạnh lẽo, của hàng cây chết lặng bên bờ, của trăng xưa gió cũ, của không gian thê thiết, của thương hải tang điền.
Người tình nhỏ của Hoài Khanh còn là lối đi đầy lá rụng vàng của mùa thu, của lách lau xào xạc, của đôi mắt người xa quê, vẫn còn đương lưu lạc nơi miền viễn xứ, của những nỗi đớn đau khi phải đôi nơi biền biệt.
Người tình nhỏ của Hoài Khanh còn là những dòng nước mắt, có khi rơi ra ngoài, có khi nhỏ vào trong, làm ướt đầm sông núi, là những hy vọng cùng những tuyệt vọng, là những buổi chiều khi hoàng hôn tắt ngúm, làm ngúm tắt luôn cả những mộng ước rất đỗi bình thường.
Người tình nhỏ của Hoài Khanh còn là núi rừng hoang liêu, là tiếng hát nghẹn ngào, là tiễn đưa, là thương nhớ, là vòng tay ôm không chặt, là bóng trời lúc xế tà, là những lời tạ từ héo hon gan ruột.
Người tình nhỏ của Hoài Khanh còn là bến bờ trong mộng, là khối tình si đành ôm xuống tuyền đài, là buổi sau cùng trong chia ly, từ tạ:
Trông Theo
Bến sông này, bến sông này
Trăng xưa lạnh xuống hàng cây gục đầu
Người xưa chừ biết là đâu
Này trăng gió cũ, này câu giã từ
Lối đi vàng nhạt mùa thu
Nghe lau lách động niềm u uất buồn
Mắt người mang cả quê hương
Lòng ta mang cả đoạn trường tháng năm
Trăng chia niềm nhớ thì thầm
Lệ chia niềm nhớ ướt đầm núi sông
Lớn lên vì một tấm lòng
Để bao nhiêu hận buộc vòng sơ sinh
Bao nhiêu tuổi, bấy nhiêu tình
Bao nhiêu mộng ước giận mình bấy nhiêu
Nhưng thôi buồn đã ra nhiều
Trong ta là mấy vạn chiều rưng rưng
Trong ta là núi là rừng
Là trăm tiếng hát đã dừng trên môi
Tiễn đưa thì tiễn đưa rồi
Nhớ thương thì nhớ thương rồi người ơi
Vòng tay không chặt luân hồi
Xa xưa nghe nặng bóng trời luân lưu
Người mang đi cả mùa thu
Ta về mang chút tạ từ héo hon
Bến sông này gió trăng còn
Mênh mang vị cũ nghe buồn lay bay
Tưởng chừng như chặt bàn tay
Ta ôm vũ trụ tròn đầy mà mơ
Nhưng khi đã biết tình cờ
Thì hai thứ tóc đã mờ giấc xưa
Với trăng chia nhớ đôi bờ
Với sông bến nọ chia giờ ra đi
Người ơi còn lại những gì
Mai sau nếu chút tình si cũng tàn.
******
V. Trăng Xưa Đã Héo Trong Lời Phụ Nhau
Hoài Khanh, lúc sinh thời, làm thơ hay, tánh tình hiền lành, lại kiệm lời, nên dù ông giữ lối sống lặng lẽ thu mình, quay vào, hướng nội, mà vẫn có rất nhiều bạn văn thương quý.
Không chỉ ngài Tuệ Sỹ viết Tựa cho tập thơ Lục Bát của Hoài Khanh, mà đến cả triết gia Phạm Công Thiện, ông cũng sẵn lòng viết Tựa cho tập thơ Thân Phận của bạn mình - Hoài Khanh - người từng giữ vai trò chủ chốt của tập san văn nghệ Giữ Thơm Quê Mẹ của nhà xuất bản Lá Bối, và cũng là người điều hành nhà xuất bản Ca Dao.
Xin trích ra đây một vài đoạn ấn tượng của triết gia Phạm Công Thiện khi viết về Hoài Khanh:
Đây là hình ảnh bi đát của Đời, của con người, của một kẻ bị đày giữa bãi đất hoang tàn của nghĩa địa trần gian. Nhìn nét mặt Khanh, tôi thấy sự Chết, tôi thấy Bệnh Hoạn, Đau Khổ, Quằn Quại, Khắc Khoải, Ray Rứt, Xao Xuyến, Hãi Hùng, Hoang Liêu, Cô Đơn; tôi thấy sự Chiến Bại, sự Thất Vọng của con người. Nghe sự im lặng của Khanh, tôi cảm thấy Thượng Đế, tôi cảm thấy Quỷ Ma, tôi cảm thấy Tiếng Nói của một ngàn đêm, hai ngàn đêm, triệu ngàn đêm, tiếng nói của muôn triệu ngàn đêm vọng về hiu hiu trong lòng nhân thế. Tôi không muốn nghe, cũng như bao nhiêu người khác cũng không muốn nghe, bởi vì đó là tiếng nói của sự thật: Tiếng nói của dòng sông vạn ngàn năm chảy trôi về biển. Dòng sông kia cứ vẫn chảy xa mù.
Tôi muốn trốn thân phận con người, tôi không muốn nhìn hình bóng lẻ loi của một kẻ bị đày ở cuối trời miên viễn. Tôi lẩn trốn vì thấy mình không thể. Không thể được. Không thể trốn. Chỉ còn cách tự tử như Hemingway trong một cơn khủng hoảng thác loạn. Nếu không làm thế thì đứng lại mà trừng mắt ngó nét mặt Khanh, lắng nghe sự im lặng của Khanh và đừng chạy trốn nữa.
******
Còn Bùi Giáng thì nhận định về Hoài Khanh như sau:
Từ Dâng Rừng tới Thân Phận, Hoài Khanh đi một bước riêng biệt choáng váng trong dòng lục bát của ông. Ông không bị một ảnh hưởng nào gò bó. Ông chỉ chịu ảnh hưởng của trời, của sương, của giòng sông, bến quạnh quê hương.
[...]
Riêng biệt những bài “xuất thần” bi ca của ông, thì quả thật vô song bát ngát:
Tóc huyền đó lạnh như sương
Mắt huyền đó mộng bình thường không em
Mỗi đêm nhớ gió trăng tìm
Bãi sông triều dậy đi niềm chia phôi
[...]
Hoài Khanh đã hồn nhiên đưa nguồn thơ mình vào lục bát, hồn nhiên dẫn lục bát về cõi uyên nguyên, bỗng nhiên lại khơi mạch gì khiến uyên nguyên trào trở dậy trong vẻ tân kỳ bình đạm thiết tha:
Người ơi năm tháng là gì?
Phải chăng mấy khóm tường vi héo mòn
Đố ai che mảnh trăng tròn
Đố ai đo được lòng son của đời
Thật không thể tưởng tượng. Ông bạn thuở ấy còn nhỏ tuổi, giọng thuần phác như nhiên, đùng một cái, đứng ngang những thi bá đời Đường, mà uyển chuyển như câu hát Kinh Thi, lại pha màu cay đắng của thời đại lao lung nhược tiểu:
Biết bao giờ, đến bao giờ
Cố nhân thì chỉ hững hờ mà thôi
Khách qua tàu đã xa rồi
Là thôi còn một góc trời chênh vênh
[...]
Anh chưa quá hai mươi tuổi, anh làm những vần thơ mà Nguyễn Du, Nguyễn Khắc Hiếu, tái sinh, nghe được, phải lạnh mình trước cái vĩ đại, hồn nhiên của một tài hoa chưa ráo máu đầu. Cái vẻ ngây thơ thăm thẳm của lời thơ, chỉ những thiên tài xuất chúng mới có được.
******
Khi Đặng Tiến đọc hai câu thơ dưới đây của Hoài Khanh, ông bỗng nhớ tới Vũ Hoàng Chương và Trần Tử Ngang:
Ai nghìn xưa, ai nghìn sau
Tháng năm vàng xuống bờ lau tội tình. - (Trong Ý Mùa Thu)
Và khi đọc tiếp đến hai câu sau, thì Đặng Tiến lại liên tưởng đến nhà thơ Quang Dũng:
Trong mắt những người tâm sự ấy
Mây ngàn năm cũ bay lênh đênh - (Nước Mắt)
Đặng Tiến cho rằng, nếu Vũ Ngọc Phan xếp Lưu Trọng Lư và Vũ Hoàng Chương vào hàng thi sĩ nửa cũ nửa mới, thì ông cũng nhận định, thơ của Hoài Khanh là loại thơ lời cũ mà ý mới.
******
Còn tôi, khi viết tới đây, tôi bỗng nhớ quá chừng chừng một bạn thơ vong niên, rất thân thiết, đã mất được chín, mười năm nay. Phạm Ngọc Lư cũng hao hao Hoài Khanh. Hao hao về nỗi cô đơn, hao hao về vẻ mỏi mòn trước cuộc đời dâu bể. Hao hao vì những lặng lẽ, khép kín, thu mình. Hao hao nét thâm u, hiu hiu hắt hắt:
Quên
Bóng trăng đã lạnh mây rồi
Ta còn hay mất dưới trời hỗn mang
Trái sầu ai rụng giếng vàng
Bờ sông chia nhớ trăng ngàn lênh đênh
Nằm đây chờ chuyến đò lên
Sông ơi núi hỡi bập bềnh phương mô
Ta đi lòng có trong mồ
Bước vô tư vẫn lạnh bờ ly tan
Sông xanh trời trắng mây vàng
Chút hồn sơ cổ rợn ngàn sương phong
Nhớ mùa thu nhớ mùa đông
Trái tim buốt giá giữa dòng quạnh hiu
Lệ đâu còn khóc cho nhiều
Thì thôi nhắm mắt cho chiều đi qua
Thì thôi đời vẫn thế mà
Hồn khô ráo lệ vẫn ta một mình
Nằm quên đời một phù sinh
Đi quên sông bến thênh thênh bốn trời
Còn chi ai còn chi tôi
Trăng xưa đã héo trong lời phụ nhau.
******
VI. Mây Của Trời Rồi Gió Sẽ Mang Đi
Tôi thuộc hàng hậu bối của Hoài Khanh. Cái tôi biết, thì ông đã biết trước tôi nửa thế kỷ. Cái tôi rành, thì ông cũng rành trước đó nửa trăm năm.
Tôi biết đến Hoài Khanh là nhờ bài thơ Ngồi Lại Bên Cầu. Và một câu thơ ở trong bài, đã làm xao xuyến và vấn vương mãi trong hồn tôi, mỗi khi tôi buồn hoặc cảm ra sự vô thường, thực thực hư hư, được mất liền kề nhau, đó là câu - mây của trời rồi gió sẽ mang đi:
Ngồi Lại Bên Cầu
Người em gái trở về đây một bận
Con đường câm bỗng sáng ánh diệu kỳ
Tôi lẩn trốn vì thấy mình không thể
Mây của trời rồi gió sẽ mang đi
Em - thì vẫn nụ cười xanh mắt biếc
Mầu cô đơn trên suối tóc la đà
Còn gì nữa với mây trời đang trắng
Đã vô tình trôi mãi bến sông xa
Thôi nước mắt đã ghi đời trên đá
Và cô đơn đã ghi dấu trên tay
Chân đã bước trên lối về hoang vắng
Còn chăng em nghĩa sống ngực căng đầy
Quá khứ đó dòng sông em sẽ ngủ
Giấc chiêm bao nguyên vẹn có bao giờ
Ta sẽ gặp trong ý tình vũ bão
Con thuyền hồn trở lại bến hoang sơ
Rồi em lại ra đi như đã đến
Dòng sông kia cứ vẫn chảy xa mù
Ta ngồi lại bên cầu thương dĩ vãng
Nghe giữa hồn cây cỏ mọc hoang vu.
Ngồi Lại Bên Cầu là một bài thơ buồn.
Buồn, vì tác giả nhận ra, sau những nụ cười và hạnh phúc thoáng qua đó, sẽ là chuỗi của những ngày dài cô đơn, bởi tình yêu sẽ như dòng sông kia, trôi tít xa về phía chân trời.
Buồn, vì tác giả nhận ra, sau những nụ cười và hạnh phúc thoáng qua đó, sẽ là chuỗi của những ngày một mình đầy nước mắt, bởi tình yêu chỉ là giấc chiêm bao, mà giấc chiêm bao thì không bao giờ trọn vẹn, và sẽ có người ra đi, là em, và sẽ có người ở lại, là anh.
Anh sẽ ngồi lại bên chiếc cầu này, một mình, thương về dĩ vãng của đôi ta, thương anh, thương em. Nghe giữa linh hồn anh, cây cỏ đã trổ nhánh hoang vu tự bao giờ.
******
Hoài Khanh mất đến nay, cũng đã được mười năm.
Ông đã đi đầu thai chưa? Hay ông đã về miền lạc cảnh? Nếu như Hoài Khanh đang ở cảnh tiên, thì tôi rất muốn nhắn với ông rằng: mây chẳng phải của trời như ông nói, và gió cũng chẳng thể mang mây đi đâu được cả.
Mây luôn kề cận, mây luôn đồng hành bên người thương của mình.
Có khi mây tan, nhưng rồi mây sẽ tụ. Có khi mây bay đi, nhưng rồi mây sẽ quay về.
******
Xin cảm ơn những bài thơ mà Hoài Khanh đã để lại cho đời.
Câu chữ, hình ảnh trong thơ của ông đẹp và lãng mạn. Tuy có chút bi lụy, đơn chiếc, lẻ loi, nhưng thơ hoàn toàn có thể chấp nhận điều đó, như xưa nay từng vẫn.
Thơ như tâm hồn. Nếu tâm hồn cần nắng sớm bình minh cho khỏe khoắn, cần đỏ lá xanh hoa cho tươi vui, thì tâm hồn, đôi khi cũng cần thêm một chút lành lạnh của mùa sang, một chút tái tê khi gió về bất chợt, một chút bâng khuâng nhung nhớ vào buổi xế bóng của hoàng hôn.
Để chi?
Để tâm hồn được trở nên mềm mại hơn, khẽ khàng hơn, nhẹ nhõm với nhau hơn trong những ngày còn lại ít ỏi, và để biết rằng mình, luôn cần lắm, người thương.
Hãy cứ yêu cuộc đời này và yêu người, thật nhiều, ngay cả khi:
Mây Của Trời Rồi Gió Sẽ Mang Đi!
Sài Gòn 27.07.2025
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây
