I. Bước Nhẹ Mà Sâu / Mà Cũng Nhòa Mau
Sinh năm 1940 tại Lạc Viên, Hải Phòng, di cư vào Nam năm 1954, tính đến nay, Phạm Thiên Thư đã tám mươi sáu, tám mươi bảy tuổi rồi.
Tên thật là Phạm Kim Long, Phạm Thiên Thư từng là sinh viên khoa Phật Học tại Viện Đại Học Vạn Hạnh. Năm 1964, ông đi tu, trở thành Đại Đức với pháp danh Thích Tuệ Không. Năm 1973, ông trở về đời làm cư sĩ. Những năm gần đây, ông yếu nhiều, trí nhớ cũng giảm sút. Gặp bạn bè xưa, ông chỉ nghe người khác nói, và cười, cùng ánh mắt trống không, nhìn về xa thẳm phía cuối trời mây.
Ông nổi tiếng, tạo được ấn tượng và nét độc đáo riêng của mình, với phong cách thơ nửa đời nửa đạo. Hương vị thiền và triết lý nhà Phật, thấm đẫm trong từng chữ dùng, từng câu thơ, dòng thơ, bài thơ của ông.
Thơ Phạm Thiên Thư, một mình một cõi. Cõi của nhân gian. Cõi của phận người. Cõi của Khổ, Vô Thường, Vô Ngã.
Ông từng đoạt giải nhứt văn chương toàn quốc với tác phẩm Hậu Truyện Kiều - Đoạn Trường Vô Thanh vào năm 1973.
Nhiều người thắc mắc, sau mười năm, tại sao ông lại rời bỏ chiếc áo già lam cùng danh hiệu tu sĩ lãng mạn, bước xuống trần thế với dòng thơ trầm lặng, sang cả, của chỉ riêng thế giới thơ Phạm Thiên Thư? Ông không phân trần, chỉ cười nhẹ, tôi tu theo cách của mình, tu để sống cuộc đời của mình, nuôi dưỡng lối tư duy và trí tuệ của mình.
Nhận định về thơ của Phạm Thiên Thư, nhà văn Võ Phiến có viết: Tình yêu của ông thật tội nghiệp. Không phải nó tội nghiệp, nó đáng thương, vì ông bị hất hủi, bị bạc tình, bội phản, hay vì ông gặp cảnh tuyệt vọng. Không phải thế. Tội nghiệp là vì, bên cạnh các mối tình vời vợi của ông, lúc nào cũng thấp thoáng cái ám ảnh của kiếp sống mong manh, của cuộc thế vô thường, của cảnh đời hư ảo.
******
II. Đường Chiều Úa Nắng / Mưa Nhẹ Bâng Khuâng
Thơ Phạm Thiên Thư, ngay từ khi mới xuất hiện trên thi đàn, đã mềm mại, dịu dàng, nhẹ nhàng, bay bổng, trong sáng, thanh thoát, siêu thoát, không nhiễm màu tục lụy thế gian.
Không chỉ có kiến thức sâu rộng về Phật Pháp, Phạm Thiên Thư còn được xem là nhà thơ có công trong việc “thi hóa kinh Phật”, nghĩa là, dịch chuyển thành công kinh Phật sang thể loại thơ. Đó là các bộ Kinh Hiền Ngu (Damamuka Nidana Sutra) với mười hai ngàn câu thơ lục bát, có một không hai trong thơ ca Việt Nam. Đó còn là Kinh Ngọc (Kinh Kim Cương), Kinh Thơ (Kinh Pháp Cú).
Ca ngợi nội dung và ngôn ngữ trong Kinh Hiền Ngu, Hòa Thượng Thích Giác Toàn có viết: Qua những vần thơ đẹp, tác giả đã khéo léo đưa tư tưởng Phật giáo vào tác phẩm của mình: Khổ, Không, Vô Ngã… . Tôi nghĩ đây là một tác phẩm về đạo, về đời, nhằm xoa dịu những u uất, khổ đau, để khuyến khích người ta đi tiếp đường đời bằng thái độ ung dung, tự tại, trong ý nghĩa của chữ Không.
Ông cũng là một trong những tác giả có thơ được phổ nhạc nhiều nhứt. Và nhạc sĩ phổ thơ ông nhiều nhứt, chính là thiên tài Phạm Duy, với các bản như: Chàng Dũng Sĩ Và Con Ngựa Vàng, Chắp Tay Hoa, Đại Nguyện, Lời Ru Bú Mớm Nâng Niu, Một Cành Mai, Pháp Thân, Qua Suối Mây Hồng, Huyền Thoại Trên Một Vùng Biển, Loài Chim Bỏ Xứ, Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng, Em Lễ Chùa Này, Gọi Em Là Đóa Hoa Sầu và Ngày Xưa Hoàng Thị.
Vào khoảng năm 1970, khi Phạm Duy và Phạm Thiên Thư lần đầu biết nhau, trong hồi ký của mình, Phạm Duy kể lại: Đối với tôi lúc đó, hình ảnh thiền, chùa, động hoa vàng, thật là mát mẻ và cần thiết. [...] Gặp tu sĩ Tuệ Không kiêm thi sĩ Phạm Thiên Thư, là tôi như thoát xác, vượt ra khỏi những đắng cay, chán chường và bế tắc. [...] Từ đó, tôi luôn tìm đọc thơ của Phạm Thiên Thư, để phổ thành những bài hát thanh cao nhất của thời đại.
Thơ, nhạc và họa, thường có một điểm chung, đó là, đọc rất thích, nghe rất thích, xem rất thích, mặc dù, không hiểu rõ nội dung, ý nghĩa của nó. Riêng tôi, thì tôi nghĩ, việc gì phải bận tâm chuyện hiểu hay không hiểu ấy. Cứ thấy thích là được rồi, là tốt rồi, là bài thơ, là ca khúc ấy đã thành công rồi. Lời thì thơ, giai điệu thì du dương, êm dịu, như ru, như dỗ dành, như vuốt ve, an ủi, chia sẻ và thấu hiểu, là quá được rồi. Một bài thơ, một ca khúc, mà cảm ra được ngần ấy, thì còn cần thêm điều chi nữa.
******
III/ Ngày Xưa Hoàng Thị
Được viết vào năm 1966, mười năm sau ngày yêu Ngọ, bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị, ban đầu, được trích một số đoạn, do ông lúc đó đã là nhà sư, in trong tập Thơ Phạm Thiên Thư, phát hành năm 1968.
Năm 1971, ông trao trọn vẹn bài thơ cho nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc. Và cho đến năm 1974, thì bài Ngày Xưa Hoàng Thị, được in lại đầy đủ khi Phạm Thiên Thư phát hành tập thơ Ngày Xưa Người Tình.
Kể lại mối tình thuở thiếu thời, thi sĩ Phạm Thiên Thư cười, lắc đầu: Mỗi lần tan trường, cô ấy ôm cặp đi trước, tôi lẽo đẽo theo sau. Tóc Ngọ bay bay trên đôi vai gầy nhỏ nhắn. Có những hôm trời mưa lất phất, cô ấy đưa cặp lên che ngang đầu. Tôi thấy thương quá, muốn làm một cử chỉ gì đó như là để chở che, nhưng… thở mạnh còn không dám, nói chi là… .
Ngày Xưa Hoàng Thị
Em tan trường về
Đường mưa nho nhỏ
Chim non giấu mỏ
Dưới cội hoa vàng
Bước em thênh thang
Áo tà nguyệt bạch
Ôm nghiêng cặp sách
Vai nhỏ tóc dài
Anh đi theo hoài
Gót giày thầm lặng
Đường chiều úa nắng
Mưa nhẹ bâng khuâng
Em tan trường về
Cuối đường mây đỏ
Anh tìm theo Ngọ
Dáng lau lách buồn
Tay nụ hoa thuôn
Vương bờ tóc suối
Tìm lời mở nói
Lòng sao ngập ngừng
Lòng sao rưng rưng
Như trời mây ngợp
Hôm sau vào lớp
Nhìn em ngại ngần
Em tan trường về
Đường mưa nho nhỏ
Trao vội chùm hoa
Ép vào cuối vở
Thương ơi vạn thuở
Biết nói chi nguôi
Em mỉm môi cười
Anh mang nỗi nhớ
Hè sang phượng nở
Rồi chẳng gặp nhau
Ôi mối tình đầu
Như đi trên cát
Bước nhẹ mà sâu
Mà cũng nhòa mau
Tưởng đã phai màu
Đường chiều hoa cỏ
Mười năm rồi Ngọ
Tình cờ qua đây
Cây xưa vẫn gầy
Phơi nghiêng ráng đỏ
Áo em ngày nọ
Phai nhạt mấy màu
Chân tìm theo nhau
Còn là vang vọng
Đời như biển động
Xóa dấu ngày qua
Tay ngắt chùm hoa
Mà thương mà nhớ
Phố ơi muôn thuở
Giữ vết chân tình
Tìm xưa quẩn quanh
Ai mang bụi đỏ
Dáng em nho nhỏ
Trong cõi xa vời
Tình ơi tình ơi!
******
Thơ bốn chữ là thể thơ của nhịp điệu đi. Đó là những bước đi đầu tiên của tuổi mới lớn, đi từ cánh cổng trong sáng, thơ ngây, dại khờ đến ngưỡng cửa của thiên đường, nơi trái cấm mọc chi chít trên cành và rụng rơi đầy lối. Là nhịp điệu đi của lần đầu tiên trong đời: biết rung động, bâng khuâng, biết ngượng ngùng, ngẩn ngơ, biết vui biết buồn, biết nhớ biết thương, biết rưng rưng nghẹn ngào, đau đớn.
Ngọ trong bài thơ, là tên của một nữ sinh, kém Phạm Thiên Thư hai tuổi nhưng lại học chung một lớp với ông. Ông yêu đơn phương cô bạn gái, và ngày hai buổi, ông lẽo đẽo theo sau, khi đến trường và tan học.
Hình ảnh chấp chới của tà áo dài trong bài thơ, gợi lên một sự không vững bền, nghiêng ngả, chông chênh, như yêu mà không dám ngỏ lời, nên tình vì thế rất khói sương, mong manh, huyền ảo, nên tình vì thế mà thấp thoáng, xa xôi, như có như không, vô thường, hư huyễn.
Ngày Xưa Hoàng Thị, mênh mênh mang mang, hư hư thực thực. Đẹp. Thơ. Và, thoát tục.
******
IV. Ai Mang Bụi Đỏ Đi Rồi
Năm 1971, Phạm Duy phổ bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị thành ca khúc cùng tên. Thế hệ ba má, anh chị tôi, và cả chúng tôi, không ai là không biết, không ai là chưa từng nghe qua một lần: em tan trường về / đường mưa nho nhỏ.
Lần đầu tiên tôi nghe bài này, và cũng là, bắt đầu từ đó, tôi thích, thì ấn tượng đầu tiên của tôi, chính là nhan đề của ca khúc: Ngày Xưa Hoàng Thị, một nhan đề rất cổ tích và rất nên thơ.
Khi phổ nhạc cho thơ, có những bài, Phạm Duy giữ gần như nguyên bài thơ gốc, lại có những bài, Phạm Duy thay đổi chữ và đưa thêm lời vào, nhưng kiểu gì thì kiểu, khi thành hình, ca khúc vẫn giữ được ý chính của bài thơ. Thế nên, người đời mới trầm trồ, ngợi khen, Phạm Duy tài tình. Thế nên, người đời mới tấm tắc, xuýt xoa, Phạm Duy, phù thủy âm nhạc.
Và cũng cần nói thêm, giả dụ như, số người biết đến bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị của Phạm Thiên Thư, trước khi được Phạm Duy phổ nhạc, là mười người, chẳng hạn, thì khi ca khúc Ngày Xưa Hoàng Thị của Phạm Duy ra đời, số người biết về bài thơ và tác giả Phạm Thiên Thư, đã lên tới hàng trăm, hàng ngàn người. Nên mới nói, Phạm Duy, thiên tài âm nhạc, nghĩa là như thế đó.
Trong hồi ký Nhớ (NXB Trẻ, 2005), Phạm Duy kể: Sự gặp gỡ của tôi với Phạm Thiên Thư - mà thi sĩ gọi là, của một ngọn núi với một đám mây - là do hai chúng tôi, vô tình cùng đi thăm một người quen đang nằm bệnh viện. Gặp Phạm Thiên Thư ở đó, tôi yêu mến anh ngay. Sau đó, thi sĩ, nhiều lần tới nhà tôi đàm đạo. Lúc bấy giờ, tôi đang soạn những bài ca cho tình yêu và tuổi học trò như Trả Lại Em Yêu, Con Đường Tình Ta Đi. Đọc được bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị mà anh bạn trao cho, tôi như bắt được viên ngọc quý và xin phổ nhạc ngay.
Còn trong cuốn Nhạc (2) Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng (NXB Trẻ, 2006), Phạm Duy ghi: [...] Cô bé trong bài thơ mang một cái tên rất bình dị là Ngọ, Hoàng Thị Ngọ. Tôi dùng âm giai ngũ cung và thể nhạc kể chuyện để đưa ra tình khúc rất bụi đỏ đường mơ này.
Từ năm mươi chín câu thơ bốn chữ, chia thành mười lăm khổ, mỗi khổ bốn câu của Phạm Thiên Thư, Phạm Duy viết thành ca khúc có mười hai khổ, mỗi khổ có sáu câu, năm câu trên bốn chữ, và câu thứ sáu có sáu chữ:
Ngày Xưa Hoàng Thị
1.
Em tan trường về
Đường mưa nho nhỏ
Em tan trường về
Đường mưa nho nhỏ
Ôm nghiêng tập vở
Tóc dài tà áo vờn bay
Em đi dịu dàng
Bờ vai em nhỏ
Chim non lề đường
Nằm im dấu mỏ
Anh theo Ngọ về
Gót giày lặng lẽ đường quê
2.
Em tan trường về
Anh theo Ngọ về
Chân anh nặng nề
Lòng anh nức nở
Mai vào lớp học
Anh còn ngẩn ngơ, ngẩn ngơ
Em tan trường về
Mưa bay mờ mờ
Anh trao vội vàng
Chùm hoa mới nở
Ép vào cuối vở
Muôn thuở còn thương, còn thương
3.
Em tan trường về
Anh theo Ngọ về
Em tan trường về
Anh theo Ngọ về
Môi em mỉm cười
Mang mang sầu đời, tình ơi
Bao nhiêu là ngày
Theo nhau đường dài
Trưa trưa chiều chiều
Thu đông chẳng nhiều
Xuân qua rồi thì
Chia tay phượng nở sang hè
** Rồi ngày, qua đi, qua đi, qua đi
4.
Như phai nhạt mờ
Đường xanh nho nhỏ
Như phai nhạt mờ
Đường xanh nho nhỏ
Hôm nay tình cờ
Đi lại đường xưa, đường xưa
Cây xưa còn gầy
Nằm phơi dáng đỏ
Áo em ngày nọ
Phai nhạt mấy màu
Âm vang thuở nào
Bước nhỏ tìm nhau, tìm nhau
5.
Xưa tan trường về
Anh theo Ngọ về
Nay trên đường này
Đời như sóng nổi
Xóa bỏ vết người
Chân người tìm nhau, tìm nhau
Ôi con đường về
Ôi con đường về
Bông hoa còn đẹp
Lòng sao thấm mệt
Ngắt vội hoa này
Nhớ người tình xưa, thuở xưa
6.
Xưa tan trường về
Anh theo Ngọ về
Xưa tan trường về
Anh theo Ngọ về
Đôi chân mịt mù
Theo nhau bụi đỏ đường mơ
Xưa theo Ngọ về
Mái tóc Ngọ dài
Hôm nay đường này
Cây cao hàng gầy
Đi quanh tìm hoài
Ai mang bụi đỏ đi rồi.
******
Với nghệ thuật điệp câu và luyến láy rất tài tình, Phạm Duy đã làm cho bài thơ, làm cho cô gái, chàng trai, làm cho cuộc tình thuở học trò, trên trang giấy của Phạm Thiên Thư, bỗng trở nên có hồn có vía, biết thở, biết yêu, biết vấn vương, nhung nhớ, kéo dài đến hết cả đời người, không gì có thể bôi xóa được.
Nếu Thơ Là Quyền Uy Tuyệt Đối (Đặng Tiến), thì với ca khúc, với nhạc phẩm của mình, Phạm Duy cũng đã tạo cho chúng một Quyền Uy Tuyệt Đối hệt thế, không kém, không thua.
Ngày Xưa Hoàng Thị là câu chuyện về một tình yêu u hoài. U hoài, nên dẫu đã cố chôn rất sâu, nén rất chặt trong tim, vậy mà, cứ ngẩn ngơ mãi thôi, cứ đeo đẳng mãi thôi, trăm năm, câu hỏi: ai mang bụi đỏ đi rồi.
******
V. Trong Cõi Xa Vời / Tình Ơi Tình Ơi!
Tôi vào mạng chiều nay, và trang Facebook của nhạc sĩ Tuấn Khanh, đã khiến tôi thất thần, khi anh loan báo tin: Nhà thơ Phạm Thiên Thư đã viễn du cùng bụi đỏ, vào lúc 16h15 ngày 07.05.2026.
Tức vừa mới chiều nay.
Trong tin buồn này, nhạc sĩ Tuấn Khanh đã nhắc về bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị được Phạm Duy phổ nhạc thành ca khúc cùng tên, và cho rằng, bài thơ, ca khúc Ngày Xưa Hoàng Thị đã đi vào bất tử.
Bất tử. Sống mãi.
Bằng giọng văn ngậm ngùi thương tiếc, nhạc sĩ Tuấn Khanh viết: Phạm Thiên Thư đạt rất nhiều giải thưởng thi ca, nhưng giải thưởng lớn nhất của ông là sự hâm mộ và kính trọng của nhiều thế hệ người Việt, đi qua năm tháng vẫn không hề hao gầy. Ông đã có công đóng góp vào việc tạo dựng nên khung trời tiếng Việt với những ngôn từ đẹp, thanh thoát đến lạ thường.
Lạ thường. Kỳ lạ. Khác lạ, đến mức gây ngạc nhiên, vượt ra ngoài giới hạn, mức độ thông thường.
Riêng tôi, tôi tự hào và hãnh diện, vì nền văn học của miền Nam trong giai đoạn 1954-1975, có những nhà thơ, tài hoa đến mức lạ thường, như nhà thơ Phạm Thiên Thư.
Thơ của Phạm Thiên Thư và nhạc của Phạm Duy, đã cho tôi thêm yêu tiếng Việt, thêm yêu nước Việt, thêm yêu những mối tình, thêm yêu những cuộc đời: cuối đường mây đỏ / dáng lau lách buồn.
Phạm Thiên Thư, hôm nay, đã đi rồi. Dù muốn hay không, thân xác ông cũng đã rời xa chúng ta thật rồi. Như Phạm Duy vậy, đã rời bỏ chúng ta, cách đây mười ba năm. Phạm Thiên Thư, nối gót Phạm Duy, đi vào cõi xa vời. Trong không gian mênh mông và trống vắng của chiều nay, tôi chợt nghe đâu đó vọng về: tình ơi tình ơi.
Như câu thơ tiên tri trong bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị:
Trong Cõi Xa Vời, Tình Ơi Tình Ơi!
Sài Gòn 07.05.2026
Phạm Hiền Mây
******
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây
