Quà Tết (hình tác giả cung cấp)
Chiều thứ Ba, ngày Mùng Một Tết Bính Ngọ. Cô bạn gái của tôi tên Thi gọi điện thoại, chúc Tết, sau đó nói chuyện, giọng không còn giòn giã như mọi ngày, có gì đó ngập ngừng.
- Hôm qua mình vô viện dưỡng lão thăm anh Minh chồng của Nữ, đi qua hành lang, thấy một bà ngồi xe lăn, quay mặt ra vườn, nhìn phớt qua có nét giống cô Tâm dạy Toán của tụi mình ngày xưa. “You” chạy qua coi thử có phải cô Tâm không, báo cho mình biết với, cũng để coi bộ nhớ của tớ còn tốt hay không.
Lòng tôi dao động, hỏi lại:
- Cô Tâm dạy Toán hả?
Cái tên ấy, như một cánh cửa bật mở, đưa tôi trở về những năm tháng cũ. Tôi và Xuân là bạn học rất thân, Xuân là em gái của cô Tâm, nhà của Xuân là một dãy nhà ngói xưa, nhà to, nhà nhỏ, nối liền nhau, người ta gọi là phủ. Nhà nằm khuất sâu sau sân lát gạch rộng, bị che khuất bởi nhiều cây lưu niên như Nhãn, Vú Sữa, Mãng Cầu, hai hàng cây Cau, vườn hoa Hồng, hoa Tường Vi, giàn Dạ Lý…
Nhà Xuân ở ngã ba, cuối đường Trưng Trắc, và đường Phan Đình Phùng, mặt tiền quay ra sông An Cựu, tôi thường tới nhà làm bài tập với Xuân, có nhiều hôm ăn cơm ké với gia đình. Tôi chưa lần nào gặp ba của Xuân, nghe nói ông cụ làm việc ở Sài Gòn. Đó là gia đình thuộc hàng danh gia vọng tộc của Huế.
Cô Tâm lúc ấy rất đẹp, không phải vẻ đẹp rực rỡ, mà đẹp dịu dàng, kín đáo, cô thường mặc áo dài màu nhạt, càng tăng thêm vẻ quý phái của một cô giáo. Tóc thường búi gọn, gương mặt nghiêm, nhưng ánh mắt hiền. Chồng cô tên Cung, làm việc trong Ty Cảnh Sát, không biết làm chức gì mà có xe hơi đưa đón, tôi gặp anh mấy lần, anh ít nói, chỉ gật đầu chào. Mỗi khi thấy hai đứa tôi ngồi làm bài, cô Tâm luôn nhắc:
- Hai đứa ráng học, trai gái chi cũng phải có mảnh bằng mới có tương lai.
Ngày 30 tháng 4 năm 1975. Mọi thứ đều sụp đổ.
Như bao gia đình Quân, Cán, Chính, miền Nam, anh Cung bị bắt đi tù, Cô giáo Tâm bị buộc thôi dạy học. Từ một cô giáo dạy học thuần túy, nay trở thành người “Lý lịch có vấn đề.” Gia đình cô, chính quyền bắt phải đi kinh tế mới.
Tôi nhớ cái ngày đứng bên đường Phan Đình Phùng tiễn gia đình cô Tâm lên đường, Xuân khóc rất nhiều, mặt cô Tâm thất thần, hai cháu nhỏ một trai một gái khóc vật vã, đoàn xe từ từ lăn bánh, đưa những gia đình tội nghiệp rời thành phố.
Cuộc sống người dân miền Nam, nhất là ở Huế, sau ngày ấy, đói rã ruột, mọi người lăn vào việc chống đói, quần quật chạy kiếm miếng ăn, hạt bo bo, khoai, sắn. Sợi dây liên kết bạn bè ngày càng thưa dần, rồi như đi vào quên lãng.
Mấy chục năm, sau ngày định mệnh của đất nước 1975, tôi được đi định cư tại Hoa Kỳ. Cuộc sống ở đất nước này chúng ta đều biết, cơ hội luôn chào đón những ai tích cực làm việc, mọi ký ức vùi sâu vào góc khuất của tâm hồn. Hôm nay được Thi gọi báo tin, kỷ niệm thời học trò sống lại.
Trưa mùng Hai tôi vào viện dưỡng lão theo địa chỉ Thi cho. Đi dọc dãy hành lang dài, mùi thuốc sát trùng, mùi thơm giấy “Ultrasoft” từ máy giặt đâu đó quyện vào nhau, tôi thấy người đàn bà ngồi trên xe lăn, cạnh cửa sổ, tóc bạc trắng, lưng hơi còng, gương mặt hốc hác. Nét đẹp ngày xưa vẫn còn đọng lại, tôi nhận ra cô, mặc dù đã năm mươi năm không gặp. Tôi hồi hộp, tới gần hỏi:
- Dạ! Xin lỗi! Cô có phải là cô Tâm không ạ?
Cô quay lại, đôi mắt mờ đục, sâu thẳm, nhìn tôi thật lâu, cô đáp:
- Dạ phải.
Tôi nói:
- Dạ thưa cô! Em là học trò cũ của cô đây.
Đôi mắt cô sáng lên, hỏi lại:
- Em học lớp mấy? Năm nào?
Tôi thưa với cô, năm học và lớp, nhắc cho cô nhớ.
- Em là bạn của Xuân, em thường đến nhà cô chơi, nhiều hôm ở lại ăn cơm.
Cô vui vẻ nói:
- Cô nhớ rồi, con bé thường hay học chung với Xuân.
Tôi trả lời:
- Dạ! Đúng đó cô ạ.
Tôi ngồi chơi, nói chuyện với cô suốt buổi chiều. Cô kể chuyện củ, giọng buồn, đứt quãng:
- Họ coi mình như những người tù khổ sai, hốt thả vô rừng, chặt cây, cuốc đất, gọi là kinh tế mới, mấy tháng đầu, mỗi tháng được cấp mấy kí lô gạo và sắn lát khô.
Làm thế nào để có đồ ăn tiếp, sau ngày hết cung cấp gạo, muốn trốn khỏi đó cũng không được, thứ nhất không biết đường, không có phương tiện, thứ hai trong túi không có một đồng, thứ ba rời đó rồi đi đâu, hai bàn tay da bong tróc, máu chảy, cô đã trồng, khoai, sắn, nuôi heo, nuôi gà, lúc rảnh, tập trung mấy đứa nhỏ trong xóm, với hai đứa nhỏ nhà mình, dạy cho chúng học chữ.
Cô nói tiếp:
- Khi anh Cung ra tù, sức khỏe anh ấy rất yếu, cố gắng vùng vẫy ở vùng đất đó một thời gian, bạn bè của anh người định cư ở Pháp người ở Mỹ, gửi quà tặng, bán lấy tiền trốn về thành phố, để có phương tiện cho hai đứa nhỏ học hành.
Rồi gia đình được đi định cư theo diện HO. Những tưởng cuộc sống mình như vậy là ổn định, không ngờ anh Cung phát bệnh, anh đã không qua khỏi vì di chứng nhiều năm tháng tù tội. Hai cháu lớn, cuộc sống đã cuốn chúng đi xa, mỗi đứa một tiểu bang. Tuy rằng chúng rất thương mẹ.
Cô nói câu ấy, ánh mắt xa xăm nhìn ra cửa sổ. Tôi nắm tay cô. Bàn tay khô và lạnh buốt. Trước khi chào cô ra về, tôi nói với cô:
- Cuối tuần này em với con bạn tới thăm cô, gặp con này chắc cô nhớ, vì nó là con quậy nhất lớp.
Cô vui lắm. Về nhà tôi gọi cho Thi.
- Thi ơi! Đúng là cô Tâm, chiều nay mình nói chuyện với cô cả buổi, mình hứa Chúa Nhật này hai đứa mình tới thăm cô. Mình sẽ mang biếu cô ít quà tết và cái khăn quàng cổ.
Sáng Chúa Nhật chúng tôi hẹn nhau ở bãi đậu xe của viện dưỡng lão. Mỗi đứa xách một túi quà ngang qua văn phòng, cô y tá trực hỏi chúng tôi:
- You’re here for Mrs. Tam? (Hai bạn đến thăm cô Tâm?)
Hai chúng tôi đều trả lời:
- Yes. (Vâng, đúng vậy)
Cô y tá khẽ lắc đầu nói:
- I’m sorry, I have some bad news for you two. She passed away two nights ago. (Tôi xin lỗi báo tin buồn cho hai bạn. Cô ấy đã mất từ hai đêm trước)
Tai tôi ù, đầu óc choáng váng, Thi buông rớt túi quà xuống nền nhà. Hai đứa đứng chết lặng, nước mắt tuôn trào. Chúng tôi tìm anh Minh. Anh cho biết, viện dưỡng lão này có ba người Việt, nên rất thân nhau, anh vô đây đã gặp cô Tâm rồi, mấy năm nay thỉnh thoảng có một sư cô đến thăm, ngoài ra không thấy ai hết. Anh Minh nói:
- Cô ấy không biết bị bệnh gì mà thường xuyên ra vào bệnh viện, lần này vô cấp cứu đi luôn.
Tôi hỏi:
- Vấn đề hậu sự cho cô thế nào anh?
Anh Minh nói:
- Có lần nghe cô nói, bán nhà xong, cô gửi tiền cho người học trò cũ, cô học trò ấy là một Sư cô, có tịnh thất ở thành phố này. Như vậy việc hậu sự sẽ do Sư cô ấy lo, theo ý nguyện của cô Tâm lúc còn sống.
Tôi nói với anh Minh:
- Tụi em về, đi tìm coi đám tang của cô Tâm sẽ tổ chức nhà quàn nào, rồi sẽ gọi cho anh biết, ngược lại anh cũng vậy có tin gì, điện thoại cho tụi em biết với nghe.
Lễ tang đơn giản trong phòng nhỏ của nhà quàn ở đường Aurora, không có tiếng khóc của người thân ruột thịt, ba khăn tang, hai khăn trắng chít đầu của hai đứa chúng tôi, và một khăn trắng quàng cổ của sư cô. Còn lại là sáu người, một sư thầy tụng kinh, hai vợ chồng anh Minh, ông chú ở cùng viện dưỡng lão và hai ông chồng, của tôi và Thi.
Tôi đứng lặng suy ngẫm. Bao nhiêu năm đời người. Bao nhiêu biến cố, từ bục giảng đến trại tù của chồng. Từ vùng kinh tế mới đến xứ người. Từ mái nhà đầy đủ người thân, đến căn phòng đơn chiếc của viện dưỡng lão. Cuối cùng chỉ còn ba đứa học trò cũ tiễn cô.
Thi sụt sùi khóc. Tôi không khóc được. Nước mắt như đông lại. Nhớ những buổi chiều ở nhà cô. Nhớ Xuân, ở Bình Dương giờ này, nó có biết chị của nó đang cô đơn nằm đây không? Nhớ hai người con của cô, tại sao họ không tới tiễn mẹ.
Người ta nói, thời gian sẽ làm phai mọi thứ, nhưng hình bóng của Thầy Cô, được in vào ký ức, như nét chữ khắc sâu vào bảng đá. Tôi tới gần, nói lời cuối với cô.
- Dạ thưa Cô. Trong căn phòng nhỏ và yên tĩnh này, có chín người đứng quanh cô, không có bục giảng, không có bảng đen, không phấn trắng, không có tiếng lao xao của đám học trò. Nhưng thưa cô, điều đó không có nghĩa là cô ra đi trong lặng lẽ. Bởi trong trái tim chúng em, cô luôn hiện diện, em còn nhớ, những buổi chiều nắng nghiêng qua khung cửa lớp học, cô kiên nhẫn giảng đi giảng lại một công thức, một bài Toán. Cô dạy chúng em Toán, nhưng điều lớn hơn là cô dạy chúng em cách đứng thẳng trong cuộc đời.
Rồi biến cố tang thương của đất nước đột ngột tới, chồng đi tù, cô bị thôi dạy học, gia đình cô bị đày đi kinh tế mới. Cô từ bục giảng xuống trồng khoai, từ phấn trắng sang cuốc đất, Cô mất nghề, mất lớp, nhưng cô không mất những đứa học trò. Qua xứ người bao nhiêu năm, chúng em không có dịp gặp cô. Được gặp lại cô chỉ một buổi chiều ngắn ngủi, lúc mà cô ngồi trên xe lăn, ngồi bên khung cửa sổ của viện dưỡng lão, nhìn bông tuyết rơi, nhìn những cành cây trơ trụi lá. Cô không nói về nỗi buồn của cô, nhưng em đoán hiểu.
Hôm nay tiễn cô chỉ có ba người thân, là ba đứa học trò, và mấy người bạn già trong viện dưỡng lão. Có thể với người đời thì đám tang của cô quá đơn sơ. Nhưng với chúng em, đây là buổi chia tay đầy tràn yêu thương.
Cô ơi! Nếu ở nơi nào đó, cô nghe được, xin cô hiểu rằng - Những hạt giống cô gieo năm xưa, vẫn còn sống và sống tử tế giữa cuộc đời đầy biến động này.
Là những đứa học trò của cô, chúng em xin mang hình bóng cô suốt đời,
Xin tiễn cô về nơi an nghỉ. Để không còn những buổi chiều cô đơn, ngồi trên xe lăn nhìn qua khung cửa sổ.
Lúc hạ huyệt trời bắt đầu mưa nhẹ. Tôi thì thầm nói:
- Cô ơi! Tụi em đang nhìn theo cô đây.
Chỉ có tiếng gió đáp lại…
Phương Lâm
Đầu Xuân năm Bính Ngọ, 2026
Tác giả tên thật là Phương Nguyễn. Sinh năm 1957 tại Phủ Cam, Huế, là cựu học sinh trường Jeanne D’Arc. Bà hiện ở tại thành phố Seattle, tiểu bang Washington. Tác giả vừa nhận giải Đặc Biệt năm 2023. Bài viết kỳ này kể về cô giáo cũ của tác giả từ cảnh đời tươi vui, sum họp đầm ấm nơi quê nhà đến phút cuối ra đi cô đơn, lặng lẽ trong nhà dưỡng lão nơi xứ người.Qua đó là tấm lòng chân thành đáng quý của những người học trò đối với cô giáo của mình dù đã trải qua bao năm xa cách.
