Huy Tưởng, tên thật Nguyễn Đức Hiệp, sinh năm Nhâm Ngọ (1942), KonTum. Viết từ những năm 1960. Hiện định cư tại Úc. Tác phẩm đã xuất bản sau 1975:
– Thơ: Trăng Kêu Xanh Trong Đá (1975); Hỏi Đường Cùng Mây Trắng (1996); Người Nuôi Lửa Tịch Mịch (1998); Những Âm Màu Xô Giạt (Kinh Thi, 2018) và Đêm Vang Hình Tiếng Chuông (Văn Học Press, 2020).
– Dịch-thuật: Tuyết Trên Ngọn Kilimanjaro 1997 và Thơ Ca của G Jean.
Gia tài thơ ca Huy Tưởng khá đa dạng. Từ thời trước 1975 cho đến nay, nhà thơ đã liên tục suy nghĩ lục bát, làm mới và đa dạng hóa câu thơ lục bát. Từ những bài hình thức “cổ điển” nhưng đã nhen nhúm suy tưởng, như bài Kể Từ Vạn Đại:
“Sương là nước ở chân như
Động cành thủy lục nên thu thân ngồi
Đêm là máu của mặt trời
Theo huyền lâm dẫn xuống đồi thiền môn
Rằng trong tột đỉnh càn khôn
Tôi nguyên hình chúa của hôn phối trùng
Tạc hình mây dựng trung dung
Ca từ cựu ước đến vùng kim cang”
(Văn, số 96, 15-12-1967)
Huy Tưởng đã nhập thế giới Thiền, vui cùng thiên nhiên cây cỏ, trăng đêm, và đã đẩy thử nghiệm đi xa hơn, sáng tác những bài thơ 14 chữ tức gồm hai câu lục bát nhưng mang hình thức thơ tự do như muốn nội dung hài-cú với 14 âm tiết – Hai-ku của truyền thống Nhật 17 âm tiết, qua tập Hỏi Đường Cùng Mây Trắng (1996) xuất bản ở trong nước và xuất hiện trên tạp chí Hợp Lưu.
Trong Hỏi Đường Cùng Mây Trắng, không chỉ mỗi màu trắng mà đã nhiều sắc màu, một mình hoặc đã pha trộn cho bức tranh lạ lẫm hơn, độc đáo hơn, hình ảnh của thi tứ đậm đà nét quyến rũ, của kín đáo thiền thi. Như màu “nhã xanh” trong Bài Đêm, Tôi Đắm, Mắt Như Thuyền:
“Đêm chuyền giọt
Đêm nhã xanh
Đêm lững thững, lá
Đêm lanh lảnh, huyền“
Hay màu vàng pha:
“Im hờn
nắng thú hình hoa
bóng di / hoen lá
vàng / pha phách người…” (Trừu Tượng)
Hay màu trắng trong Ngập Ngừng Chiều Xuống Còn Đâu:
“Nắng lên
Xô trắng giàn mây
Cào cào
Búng nhảy
Trên vai địa cầu…”
Huy Tưởng, định cư ở nước ngoài trễ – 2010, cũng như Cung Tích Biền bên văn xuôi, Huy Tưởng mang nặng suy tư siêu hình về thân phận con người nói chung và của người Việt, trong Những Màu Âm Xô Giạt (Kinh Thi, 2018) đặc trị thơ Tự do và đã sử dụng cách chấm câu cùng khắp – và viết tiếp không khoảng cách (space) trước sau, như con chữ bị… xô giạt. Tự do một cách tân kỳ, bất chấp. Chỉ có âm, hình ảnh, nội dung và nhạc điệu mới đáng kể – vần có thể có, nhưng không là bận tâm:
“chiều đã ngấm sâu dưới mái
em nghe không
ngập đắng tiếng hoàng hôn giập vỡ
những cánh mây.lơ đãng
những kè đá.cam lòng
những sóng gào tầm tã nỗi tà dương…
về thôi.em
đêm gẫy bóng dưới mưa
cây & lá
hồi còi lam lục diệp
núi & rừng
đẹp tha thiết quá.ngày mai…
chiều đã khép nâu trong mắt
giọt chim gù.hổ phách ngước tràn ly
hồn mông quạnh.gió trầm tư tĩnh vật…
về / thôi.em
khúc âm dương đã rêu mờ mái ngói!”
(Bundoora 05 tháng Hai 2016, một chiều rộn tiếng chim…, tr. 16)
Thi tập Những Màu Âm Xô Giạt đặc trị thơ Tự do và đã sử dụng cách chấm câu cùng khắp – và viết tiếp không khoảng cách (space), như con chữ bị… xô giạt. Trích bài Nằm Trong Khuya:
“nằm trong khuya
nghe những nhánh huyền túa tràn vạn nẻo
những dòng sông sóng sánh về xuôi
nghe rừng cây bủa màu lợp bóng
nghe tim mình gấp gẫy tàn phai…
nằm trong khuya
ôm bóng.gọi huyền xưa
mầu tịch mạc bùng lên ngọn ngọn
mầu cô đơn quạnh quạnh.khứng chờ hương
mầu hung bạo.cơn dâm cuồng nát chữ
mầu lưu li.óng chuốt tiếng lâm chung
nằm trong khuya
huyền lên như vỡ
nhánh xương rồng tua túa niềm đau
và gió
và lửa ngời ràn rụa suốt canh thâu
con cá quẫy.ngước xanh bờ lục ngạn…
nằm trong khuya
mộng tràn lên.lênh láng
tóc huyền xưa chìm đắm biển xanh dâu
nỗi tăm cá ghi sương tờ lá úa
hỡi ngàn lau.sao cứ mãi bạc đầu?!
* Meb. Tháng Sáu 2016. đêm đã úng mun (tr. 17)
Hai năm sau, Huy Tưởng trở lại với thơ Lục bát, với Đêm Vang Hình Tiếng Chuông (2020) với 197 bài thơ của nhà thơ Huy Tưởng (và 10 họa phẩm của họa sĩ Trương Đình Uyên khá ăn ý với thơ, giúp liên tưởng, gợi hình). Tất cả đều là lục bát biến thể, cách tân, với cách ngắt dòng, chấm câu và xuống hàng theo độc đáo riêng. Đa số là lục bát 4 dòng, có khi ngắt dòng câu lục hay câu bát để thành các dòng hai chữ hay bốn chữ. Mỗi bài thường vỏn vẹn gói trong 4 câu lục bát dù nhảy/kéo dài đến 8, 10, 12 câu – 10 như bài 197-Tiếng Lời Ít Ỏi với hai đoạn:
“vốn tôi
ít chữ.vụng lời
trí tâm chưa đủ như người tài hoa
nuôi lòng
tát cạn bao la
lay thức tịch lặng.âm ba đất trời!
đành thôi.
ít ỏi tiếng lời
đường mây trắng sẽ tuyệt vời
lãng du…”
ít chữ.vụng lời
trí tâm chưa đủ như người tài hoa
nuôi lòng
tát cạn bao la
lay thức tịch lặng.âm ba đất trời!
đành thôi.
ít ỏi tiếng lời
đường mây trắng sẽ tuyệt vời
lãng du…”
Dấu chấm giữa dòng – có khi hơn một lần, phải chăng để nhấn mạnh sự cắt đứt, phân lìa hoặc dứt khoát của tư duy, tâm tưởng? Câu thơ đọc lên như âm thanh tắc nghẹn:
“chiều.không nguôi cơn sốt trắng
tôi nằm nghe.đêm lắng một màu âm
hoa.trút lời câm dã thú
tiếng chim gù.vần vụ mỗi tàn phai…”
(Lời Câm Dã Thú-bài 29)
Không hẳn, vì bài 38-Bóng Chiều Vơi Cạn, các dấu chấm khiến người thưởng thức có thể tùy tiện ngưng giây lát, nhưng theo thiển ý, khác với dấu chấm chính tả, các dấu chấm ở đây không ảnh hưởng gì đến toàn bộ thi bản, như những… hạt bụi trên màn ảnh bản in!
Ngày vừa rộ bóng.gióng hoa
tiếng xanh ngần ngật.chim sa lưng trời
lạc trong cảnh giới.mình tôi
thân cô chiết liễu.chiều vơi cạn.dần…”
tiếng xanh ngần ngật.chim sa lưng trời
lạc trong cảnh giới.mình tôi
thân cô chiết liễu.chiều vơi cạn.dần…”
Lục bát xưa tượng hình qua hình ảnh hay ẩn dụ khéo dùng, nay Huy Tưởng qua hình thể của bài thơ: các câu, dòng, dài ngắn bất thường cùng chấm câu đã tạo thành “hình tiếng chuông” như tựa thi tập. Tài tình cấu trúc nên hình cái chuông – không, hình tiếng chuông, tức là cái được nhà thơ sáng tạo nên vừa là âm thanh vừa là hình ảnh như cái chuông. Xin đan cử một vài:
“tiếng chim.tát cạn câu thơ
ngoài khung cửa cũng bất ngờ.tắt hoa
tôi từ mông muội.bước ra
đưa tay hái lọn trăng tà.lau đêm…”
(Tiếng Chim, bài 166)
ngoài khung cửa cũng bất ngờ.tắt hoa
tôi từ mông muội.bước ra
đưa tay hái lọn trăng tà.lau đêm…”
(Tiếng Chim, bài 166)
“Hình tiếng chuông” cũng đa dạng, đủ cung bậc và hình dạng, tùy cảnh vật và tâm trạng của nhà thơ. Nghĩa là có khi đơn thuần một cái chuông, có khi thành hình nhiều tầng như âm vang tiếng chuông. Đây là điểm son của thơ lục bát trong tập. Bài Tiếng Lời Ít Ỏi trích ở trên gợi hình ảnh đa-tầng của sự vật. Bài 66-Cảm Thán cái chuông rõ nét hình – chuông thật ra là hình ảnh trừu tượng, dáng vẻ vô định:
“trên cao
tắt một đọt màu
chiều nghiêng trầm lắng
gió lau hồi còi
cỏ cây.giun dế.con người
ra đi
sao cứ lắng lời
xa nhau
!?”
tắt một đọt màu
chiều nghiêng trầm lắng
gió lau hồi còi
cỏ cây.giun dế.con người
ra đi
sao cứ lắng lời
xa nhau
!?”
“Hình tiếng chuông” xoay ngược khi Chàng “Sơn Núi” Đã Lặng Lẽ Ra Đi, cũng là tựa bài 78:
“đá im khàn giọng.chim rừng
sơn núi lặng chết.như từng lặng thinh
lặng thinh
trần trụi riêng mình
phất tay
nện một chày kinh.
bỏ về…”
sơn núi lặng chết.như từng lặng thinh
lặng thinh
trần trụi riêng mình
phất tay
nện một chày kinh.
bỏ về…”
Lục bát Huy Tưởng ở đây còn mang những sắc màu cho “hình tiếng chuông”. Thi ca như hội họa biểu diễn trực tuyến. Màu ở đây sinh động, chuyển hóa, theo vị trí, tầm nhìn hoặc tâm trạng. Như “trong trầm tích những mầu âm / quạ kêu một tiếng / sập lam cả chiều” (Bài 51-Tiếng Quạ Kêu,). Như “Tiếng Màu Còn Vang” hay Tím Ngát Hồi Chuông-bài 74:
“lá nghiêng.nắng chếch lưng đồi
vành khuyên cất tiếng.trĩu lời tà dương
bất ngờ
tím ngát hồi chuông
gió mưa dồn vách.mây trườn dặm khuya…”
vành khuyên cất tiếng.trĩu lời tà dương
bất ngờ
tím ngát hồi chuông
gió mưa dồn vách.mây trườn dặm khuya…”
Còn hoàng hôn nào đẹp hơn “hoàng hôn” được nêng niu chạm trổ:
“một mai
trái đất có chìm
xin em
cố giữ trăng im trong hồn
anh sẽ
chạm trổ hoàng hôn
chiều lam tất tả.đêm dồn dập.xanh…”
trái đất có chìm
xin em
cố giữ trăng im trong hồn
anh sẽ
chạm trổ hoàng hôn
chiều lam tất tả.đêm dồn dập.xanh…”
Khác với Thơ cụ thể với những bài thơ tạo hình đến với người thưởng ngoạn bằng âm thanh hoặc bằng thị giác thay vì bằng tâm thức, lục bát “hình tiếng chuông” của Huy Tưởng tượng hình cùng với âm thanh và tâm thức: con chữ vang tiếng thơ, chạm đến tâm hồn và vận động trí tưởng, ba yếu tố tạo thành “hình tiếng chuông”. Cách thể hiện tượng hình – cái chuông, cũng là cách tượng hình của chữ Hán, như chữ nữ nếu cần có thể vẽ thon nhỏ hoặc rộng khổ, khiến người đọc chữ thảo hình dung được.
Về ngâm nga thì ca dao, Đoạn Trường Tân Thanh hay Lục Vân Tiên đều có thể ngâm – và cả theo cung cách, âm điệu địa phương; nhưng lục bát ở Đêm Vang Hình Tiếng Chuông, chủ yếu là đọc và đọc bằng mắt, hơn là ngâm nga… Tuy vậy, Huy Tưởng đã khá thành công tượng hình, tượng thanh qua bài Bài 145-Ca Dao Nam Bộ:
“bìm bịp kêu nước.giọng khàn
ca dao nam bộ nồng nàn.vì đâu
chiều qua.bậu mớm đôi câu
hôm sau ta đẩy ghe bầu.hái trăng!…”
ca dao nam bộ nồng nàn.vì đâu
chiều qua.bậu mớm đôi câu
hôm sau ta đẩy ghe bầu.hái trăng!…”
Bài 147-Thác Ngàn Datanla Khản Giọng nếu đọc lên cũng không xa cách ngắt câu lục bát đã quen:
“thác ngàn khản giọng trong đêm
đá vang rêu phủ tiếng bìm bịp.kêu
hồn em.giục giã trong chiều
truông ngàn sập bóng.đêm liều lĩnh.buông”
đá vang rêu phủ tiếng bìm bịp.kêu
hồn em.giục giã trong chiều
truông ngàn sập bóng.đêm liều lĩnh.buông”
Và cứ thế, 197 bài lục bát tượng hình tiếng chuông, vang lên trong đêm, lúc hoàng hôn, của thiên nhiên và tâm thức. Từ những “vách đêm rêu quạnh”, “tiếng rằm lênh đênh”, “tiếng đêm tách hạt” đến “cỏ hoa ướm lời” và (tạm!) kết thúc lúc “trĩu nặng tà dương”, bốn phần phân biệt rõ cái không thể chia phân, đó là cõi thơ của bóng đêm, của những hình tượng chuông, âm thanh và màu sắc của bóng xế và chìm khuất. Những tựa thơ với dấu phẩy (,) như mời gọi đi tiếp thi ca vào đêm, vào u minh nhân thế và cõi nghệ thuật của Huy Tưởng; người thưởng ngoạn thơ cũng có thể đi tiếp đến dấu chấm câu gặp đầu tiên. Cùng những thi tứ của người xưa, những chuyện thần thoại, cổ điển (Giả Đào, Lý Bạch, Hạ Tri Chương, Hoàng Hạc Lâu,…). Tất nhiên, thiên nhiên, cảnh trí – hùng vĩ có, nhỏ nhoi quê mùa có, ở quê nhà Việt Nam cũng như nước Úc tạm dung cũng ắp đầy trí tưởng thi nhân và nhập vào thơ.
Thể loại lục bát đến Đêm Vang Hình Tiếng Chuông thiển nghĩ là đã sở đắc một thứ ngôn ngữ tiềm lắng cần được nắm bắt một cách nghệ thuật qua âm vang và hình ảnh! Tự thi bản thơ đã là một vũ trụ, một khối tự lập hình thành từ nhiều cấu trúc, yếu tố, và một khi đã thành, trở nên một ngôn ngữ riêng biệt! Thi bản / văn bản phân phối lại Lời / Ngôn ngữ, nhưng ngôn ngữ cũng phân phối lại văn bản: những câu lục bát bị cắt, chấm câu, xuống hàng và viết hoa theo nhịp điệu, ý thơ, cụ thể tượng hình cái chuông hoặc gì khác đã đến với người thưởng thức như một văn bản mới và như một ngôn ngữ thơ lục bát mới, khác.
Thơ cần hình thức để dễ nhận diện, đó là lý do tại sao Tân Hình Thức vẫn giữ hình thức thơ. Nhưng theo thiển ý hình thức thơ chưa đủ, đã là thơ thì phải có tính-thơ – có thi tính, thơ mới đạt được cảm xúc, có cảm xúc mới đi đến vấn đề khái niệm hóa và từ đó mới có lý thuyết, lý luận thi ca! Thơ là để cảm (tự cảm), tìm đồng cảm, đánh động tâm linh, tâm thức – mình cũng như người. Sáng tạo trong thơ là tác động cá nhân, riêng tư, như Thiền tịnh, nhưng một khi đăng báo, xuất bản, thơ mang thêm ý nghĩa xã hội, văn hóa rồi – trước khi trở thành một lý thuyết, trường phái. Canh tân, làm mới, phải có ý thức mỹ học trước rồi đưa đến tiêu hóa sau mới ra đời thành nghệ thuật! Thơ hôm nay đòi hỏi độc giả “mới” nhưng hình như giới này thu hẹp, chia phân! Và như thế, dù ở thể-loại nào thì thơ cũng đang ở nhiều ngã ba đường! Huy Tưởng là một trong những nhà thơ đã làm cho lục bát tiến xa hơn thời đại. Chúc mừng!
Nguyễn Vy Khanh
7-2020
(Văn Học Việt Nam 50 Năm Hải Ngoại. Quyển Trung-Tác giả (Toronto: Nguyễn, 2025))
7-2020
(Văn Học Việt Nam 50 Năm Hải Ngoại. Quyển Trung-Tác giả (Toronto: Nguyễn, 2025))
