
Có những bức tranh không cần được vẽ bằng bất kỳ chất liệu nào, không cần màu sắc, không cần đường nét, nhưng lại sống động đến mức mỗi khi nhắm mắt lại, ta có thể thấy rõ từng chi tiết. Đó là những bức tranh được vẽ bởi ký ức, bởi nỗi nhớ, bởi thời gian không thể xóa nhòa. Chỉ một làn gió thoảng qua, một mùi hương gợi lại, hay một câu hát cũ lọt vào tai, bức tranh tưởng như ngủ yên ấy bỗng sáng bừng lên, rõ ràng như thể năm tháng chưa từng phủ bụi.
Có lẽ là vì quê hương không phải lúc nào cũng được định nghĩa bằng địa lý. Quê hương đôi khi chỉ cần một dòng chảy cảm xúc, một nỗi hoài niệm, một nơi trú ẩn tinh thần mà ta tự tìm đến trong những ngày lòng mỏi mệt.
Người ta thường nói: “Quê hương là nơi ta sinh ra.” Nhưng với tôi, quê hương còn là nơi tâm hồn ta hướng về, nơi nỗi nhớ ta tìm đến mỗi khi cuộc sống lạc nhịp. Tôi chỉ chạm đến miền quê bằng một phần nhỏ của tưởng tượng, nhưng nó lại in hằn một phần lớn trong tâm hồn tôi, như một vết xăm dịu dàng không bao giờ phai.
Trong bức họa đồng quê trong tâm trí tôi, dòng sông luôn là nét đầu tiên hiện ra. Một dòng sông nhỏ, hiền hòa, không dữ dội, không huyên náo, nhưng chảy qua trí tưởng tượng của tôi như dòng máu chảy qua trái tim.
Ở nơi ấy, miền quê mà tôi chưa từng đặt chân đến, tôi mơ thấy một con sông lăn tăn sóng nước, sáng lấp lánh như gương mỗi khi nắng sớm tràn xuống. Tôi mơ thấy chiếc xuồng ba lá của ai đó khẽ rẽ nước, để lại sau lưng một vệt loang dài như hơi thở của thời gian. Tôi mơ thấy mình ngồi trước mũi xuồng, tay thả xuống dòng nước lạnh mà nghe lòng mình tan ra trong sự yên bình vô tận.
Rồi bài thơ của chính tôi lại trở về, như tiếng vọng của ký ức mà tôi chưa từng sống, nhưng luôn thấy thân thuộc:
Bức họa đồng quê đẹp rạng ngời
Có dòng sông nhỏ tuổi thơ tôi
Có câu vọng cổ buồn da diết
Có dấu chân quen của một thời.
TQT
Có dòng sông nhỏ tuổi thơ tôi
Có câu vọng cổ buồn da diết
Có dấu chân quen của một thời.
TQT
Tôi chưa từng tắm sông, chưa từng lội bùn bắt cá, chưa từng chơi trò thả lá theo dòng nước như trẻ quê. Sài Gòn, nơi tôi lớn lên, đâu có bãi bồi để in dấu chân, đâu có mùi phù sa để níu bước ai. Nhưng có những điều không cần được sống mới có thể thuộc về mình, đôi khi chúng tìm đến mình bằng tiếng gọi rất khẽ của tâm hồn. Đối với một đứa trẻ, dòng sông không chỉ là phong cảnh mà còn là cả một thế giới. Nhưng với tôi, đứa trẻ sinh ra ở Sài Gòn, dòng sông đó lại là thế giới mà tôi chưa từng được chạm đến. Nước sông trong tưởng tượng của tôi lúc nào cũng đẹp. Buổi sáng, nó phản chiếu nắng mới, lung linh như dát vàng. Buổi trưa, nó trở nên tĩnh lặng, như giữ hơi thở của trời đất trong lòng. Buổi chiều, nó khoác lên chiếc áo tím của hoàng hôn, gợi lên nỗi buồn dịu nhẹ. Và ban đêm, khi trăng lên, nó hóa thành một dải bạc, lung linh như một câu chuyện cổ tích được kể lại bằng ánh sáng.
Tôi mơ có tất cả. Tôi mơ được nhìn thấy cảnh nước rút, để lộ ra bãi bồi mềm như lụa, nơi trẻ con tha hồ in dấu chân. Những dấu chân vốn rồi sẽ bị nước xóa đi, nhưng trong ký ức của đứa trẻ mơ mộng là tôi, những dấu chân ấy sẽ tồn tại mãi như những ghi chú dịu dàng của thời gian.
Tôi mơ được nắm tay mẹ ra bờ sông giặt áo. Tôi mơ được thấy mẹ ngồi xổm bên bến nước, đôi tay thoăn thoắt trong làn nước trong veo. Tôi mơ được nghịch nước, nghe tiếng cười của mẹ vang lên trong gió. Tôi mơ được hít thật sâu mùi phù sa, mùi mạ non, mùi của đất, mùi mà tôi tin rằng nếu ai từng mang theo, sẽ không bao giờ quên được.
Dòng sông ấy, dòng sông mà tôi chưa từng chạm tay, lại trở thành dòng sông tuổi trẻ của chính tôi. Nó nuôi dưỡng tâm hồn tôi, như thể nó đã thật sự tồn tại trong đời tôi từ rất lâu.
Tôi tưởng tượng ra cả một bức tranh hoàn chỉnh: Bà con gánh lúa ra đồng, tiếng cười rộn ràng, tiếng gió lùa qua từng bẹ lá, tiếng lùa lùa của liềm cắt lúa, tiếng lúa đổ thành từng đụn nhỏ.
Và trong khoảnh khắc ấy, tôi hiểu một điều: mùi lúa chín có lẽ là thứ mùi gần nhất với mùi quê hương. Cánh đồng mùa gặt trong trí tưởng tượng của tôi có màu nắng chín, có màu rơm thơm, có màu áo bà ba đã bạc vì nắng gió. Nó là màu của hy vọng, hy vọng của cả một năm nhọc nhằn, của sự chờ đợi mưa nắng đủ để lúa trổ bông, đủ để gặt hái. Tôi chưa từng đi gặt lúa. Nhưng trong tôi vẫn luôn vang lên hình ảnh những bông lúa nặng hạt, mùi thơm của lúa mới xay.
Với người quê, một mùa lúa trúng nghĩa là cả năm đỡ vất vả hơn, bữa cơm thêm đầy, và trẻ con có thêm bộ quần áo mới để mặc Tết.
Không phải ngẫu nhiên mà mùi lúa lại gợi nhớ quê nhà đến thế. Đó là mùi của sự đủ đầy, của thành quả sau tháng ngày cấy cày, của bàn tay chai sạn trở nên mềm lại khi sờ vào những hạt lúa tròn trịa, như được đền đáp.
Bức họa đồng quê gợi nhớ nhà
Nhớ mùi lúa chín nhớ quê cha
Nhớ con đò nhỏ chiều đưa khách
Nhớ dáng ai kia đợi chuyến phà
TQT
Mỗi câu thơ ấy không chỉ là tưởng tượng mà còn là nỗi khao khát được sống trong miền quê ấy, dù chỉ trong một ngày. Nếu có cảnh nào khiến tôi day dứt nhất, thì đó chính là cảnh người đứng đợi chuyến phà chiều. Hoàng hôn buông xuống, mặt sông ánh lên màu tím lịm. Trên bến phà, những con người rất đỗi bình dị lại tạo nên một vẻ đẹp mà không bức tranh nào vẽ được. Trong giấc mơ, tôi thấy người phụ nữ đội nón lá, tay ôm giỏ đi chợ, mái tóc xõa theo gió. Không ai biết chị đang đợi ai, chồng, con, bạn, hay chỉ đơn giản là đợi sự bình yên. Tôi thấy những ông lão chống gậy về nhà sau buổi làm đồng. Tôi thấy những bác nông dân vai còn đẫm mồ hôi ruộng đất. Tôi thấy trẻ con cười giòn, chân trần lấm phù sa. Tất cả đứng thành một hàng dài, mắt hướng về chiếc phà đang từ từ tiến vào bến, như hướng về một hy vọng, một giao điểm của cuộc đời nhỏ bé.
Nếu quê hương có một giọng nói, thì đó chính là tiếng vọng cổ buồn da diết, tiếng sáo diều vi vu trên trời, tiếng ếch nhái hòa vào đêm, tiếng gió thổi qua hàng cau, tiếng đò máy rì rầm giữa sông, và cả tiếng im lặng hiền hòa của những đêm trăng quê. Tôi mơ được nghe vọng cổ từ giọng thật của người hát, không phải từ chiếc Radio. Cái buồn của vọng cổ giúp người ta thương đời hơn, thương quê hơn, và thấy mình bé lại giữa bao nỗi niềm của trời đất.
Tôi mơ được nghe tiếng sáo diều. Tiếng ấy, tiếng gọi của tự do, miên man, thanh sạch và cao vời như giấc mơ của tuổi nhỏ. Tôi mơ được nghe tiếng ếch nhái trong đêm. Âm thanh nghịch lý ấy, tưởng như ồn ào, nhưng lại ru người ta vào những giấc ngủ bình yên nhất. Chẳng phải tất cả những âm thanh đó là bản tình ca của quê hương sao? Bản nhạc mà mỗi người mang một phiên bản riêng, một ký ức riêng, một nỗi nhớ riêng?
Tôi nhận ra một điều là trong đời mỗi người đều có một bức họa đồng quê của riêng mình. Không ai giống ai. Không bức họa nào giống bức họa nào. Đó có thể là một con sông nhỏ, một cánh đồng vàng, một con đường đất đỏ, một buổi chiều đợi phà, một mái nhà tranh, một cửa sổ nhìn ra giàn cau, hay chỉ là một câu vọng cổ ai đó hát lúc chiều buông.
Nhưng dù nó là gì, bức họa ấy vẫn nằm sâu trong mỗi chúng ta, chờ một khoảnh khắc rất nhỏ để trở mình sống dậy, để nhắc ta rằng quê hương không bao giờ rời khỏi người đã từng yêu nó, dù chỉ trong tưởng tượng.
Bức họa đồng quê của tôi dù được vẽ bằng trí tưởng tượng của tuổi nhỏ lại trở thành một trong những phần sâu nhất trong tâm hồn. Nó như một ngọn đèn nhỏ luôn thắp sáng, để mỗi khi cuộc đời mờ mịt, tôi lại biết đường trở về.
Trở về với dòng sông chưa từng chạm, với cánh đồng chưa từng đi qua, với bến phà chưa từng đứng đợi, với những âm thanh chưa từng nghe bằng tai nhưng đã nghe bằng tim. Bởi có những quê hương không cần phải sinh ra để thuộc về. Có những nỗi nhớ không cần phải được sống để trở thành máu thịt. Và có những bức họa không cần người vẽ vì đã được thời gian và tình yêu khắc vào tâm hồn người đi xa.
Tạ Quang Tuấn - Ngày 6 tháng 12 năm 2025






























